د کتاب نوم
7 قلندر مومند
اپ کال وړومبي ځل 2-08
ثږ 100
۰
ویو
نم ټا خ ما جت بْ وتن یي
ترس
| "0000 ون ون
ان
سليم د هغه شاعري
فن او مقتصد
فناواخلاق
د «رلار» د 1957 نظمونه .
.د ژبو مور
ملا ارزانی
اعلی خان
سا
.پښتو ته د َ خوشحال بخښنې
رحمان بابا- د هغه رحائیت
.اختلاق نامه
وتو وا02
.د پښتو وړومبنے افسانه نګار
.د عبدالقادر خان خټک شاعري
٢
کر
1 .ادب کښې شخصیت
20 ود ٢وا ځنې غلطيو از زاله
دد ال وه
4 د پښتو ادب عصري تقاضې
7 ادب نن سبا -نظم
8 هجري که امیر؟
0 ه
173
126
11
142
161
171
182
88
12
18
4
۳
ٍ١س
رصالاوش
دااب
اګر که زمونږ د رهبر او رهنما محترم قلندر مومند مرحوم
او مغفور د مرګ پینځه کاله کېدونکي دي خو دا غم اوس
هم د وړومبۍ ورځې په شان تازه دے او دې کښې هیڅ شک
نشته چې غمونه ځنې وخت د کارونو په لاره کښې خنډان
ودروي. : ۹ 1 |
د والد محترم د وړومبي کال په موقعه نه صرف دا
چې مونر د قلندر مومند ريسرچ سېل جوړولو اعلان کړے
"وه او د هغوي يو کتاب "واي" او د محترم مشتاق مجروح
یوسفزي ۵ قاريخ وړا مو چاپ کړې وه بلکې دَ قلندر صېب د
کلام آډیو کېسټ او سي ډي مو هم جوره کړې وه او زړره
کښې مو دا اراده هم وه چې یو وېب سائټ. د سېل اد فر
سره سره به مونږ هر کال څه نا څه خامخا چاپ کوو خو
ډېرې خبرې داسې وې چې زمونږ د وس نه بهر وې
ستاسو په لاس کښې چې دا وخت کوم کتاب دے دا
.به اصل کښې هم دَ قلندر صېب دَ ارادې مظهر دے نو دغه
کتاب طرف ته د هغوي نه پس زمونږ توجه زما کشرې خور
اب٢تثد 1
| عائشه امة الرحمٌن پلوشه چې د دُرناياب صاحبزاده په نامه
لیکل کوي. راوګرځوله. د ريسرچ سېل د يوې غړې په
يح« دشر دا موروعني دابي علی کوچيې.
مقالو د راُنډولو کار کښې ئې تُنده منډه ووهله او تر ډېره
حده ئې دا کا ر اسان کړو
ررض صنشا سه تل ته
تاسو ته وړاندې کړے دے. زما وظیفه دا ده چې زۀ د ښاغلي
مشتاق صېب. د . ملګري محمد زبېر حسرت. فضل شاه
فضل مومند. جمشېد مومند او د ګران عبدالله جان مسرور
ورویمحصاو 80 ورز تشومایر په
له تله ستائنه وکړم. د در د وور واجِب
ده چې هغه هم د چاپ په کار کښې تر خپله وسه کوشش
کړے دے. په سختو حالاتو کښې د مسر رو
ټول د رښتوني اخلاص نمونه ده. خدائې دې مونږ ټولو ته
توان راکړي چې مخکښې دغه سلسله جاري وساتو
ځلانمومند -
باچا خان مرکز پېښور
-
:
بسم الله الرحن الرحيم
خوشحال بابا نه پس په پښتو ژبه باندې بې حسابه حق
لرونکیو شاعرانو ادیبانو کښې یو شخصیت دَ قلندر مومند مرحوم هم
دح چې یو خوا ئې دَ خپلې غوره او مقصدی شاعرۍ نه دَ پښتو ادب
جولۍ ډکه کړې ده نو بل پله ئې دَ خپل ساهو نثر پھ ذریعه پښتو ادب
ته دَ تحقيق او تنقید په مېدان کښې 'دومره څھ ورکړی دی چې دَ
شلمې صدۍ بل هیڅ یو تن ئې سیالی نھ شی کولے او زھ دا خبره
ډېره په کلکه کوم چې که په شلمه صدۍ کښې په پښتنو کښې دَ
تحقیق او تنقید پھ مېدان کښې دوه درې تنه دګر وو نو یو ئې قلندر
وه
قلندر مومند په حقیقی معنو کښې نېشنلسټ وھ. په پښتو
او پښتنو مئین وھ دَ پښتنو دَ یووالی ارمانی وھ لکه چې ئې وئیلی
دی. ٍ ۱ ھ : |
قلندره دا ارمان به ګور ته پټ وړم
'اتفاق په پښتانه کښې پېدا نه شه
او دَ پښتنو دَ دغې لا علاجه مرض لھ وجې دَ هغوی دغه ارمان:ة
. هغوی په ژوند پوره نه شه او لکه دَ ستر خوشحال بابا د دې خبرې
'ارمانی له دنیا نه لاړل. نن هغوی زمونږ په منځ کښې مرجرد نه دی
ولې دَ هغوی افکار. خیالات او د هغوی یادونه زمونږ سره دی. ھ
1:
د هغوی دَ وړومبۍ کلیزې په موقع مونږ دَ هغوی شاعری د
راپ په نوم او دَ راقم الحروف کال د تاریخ ( ٢ رات وکو
ته پېش کړی وو او دا مو په زړھ کښې فېصله کړې وه چې ان شا ء الله
دَ هغوی دَ دوېمې کلیزې په موقع به دَ هغوی کلهمې چاپ او ناچاپ
مقالې په کتابی صورت کښې چاپ کوو ولې مونږ پھ خپله دغه اراده
نګ از فضف1 خپلو ګرانو لستونکیو نه بخښنه
غواړو. |
اوس هم مونږ افسوس کوو چې دَ هغوی کلهمې مقالې مونږ
پېدا نھه کړې شوې البته چې دَ هغوی کومې مقالې مونږ له پھ لاس
راغلی دی هغه په کتابی صورت کښې دا دی ستاسو په وړاندې دی
که ژوند وفا وکړه نو باقی پاتې مقالې به هم په کتابی صورت کښې
تاسو ته وړاندې کړو. :
زھ دَ ښاغلی ځلان مومند ډېر ممنون يم ځکه چې دا دَ هغوی
شوق او مرستې نتيجه ده. دغسې د سيد محمود ظفر هم شکر ګزار يم
چې دَ کتاب دَ پروف کار ئې تر سره کړے دے او د ملګری زبېر حسرت
شوووهس وم هشرو رانا کر کس هرد
سره کومک کړے دے او ت دوباره پروف ريډنګ کار ئې هم کړے لد
الله پاک دې ټولو له اجر ورکړی. او
مشتاق مجروح یوسفزے
رحمان بابا
47007 م77 ۹ ف؛ فھ-777747 171790 ٣
په حېّیت پېژندھ. صوفی خو به زھ هم ورته ووايم خو تارک الدنيا
ورته نھه شم وئيلے ځکه چې رحمانڼ بابا دومره قنوطی نه وھ چې د
ژوند ځنې ئې فرار کړے وے. هغه زمأ او ستا دَ ژوند ترجمان وھ هغه
دا بددیانتی چرته کولې شوه. هغه دَ ژوند علمبردار وھ دَ ژونده ولې
تښتېدلے وے؟ هغھ کښې زندګی.وه دَ هغه ګفتار کښې زندګی وه دَ
هغه تردار کښې زندګی وه نو ځان ئې دَ خپل زړھ دَ اواز نه څنګه کوڼ
کړے وے او د زمانې دَ انقلابونو نه ئې سترګې څنګه او ولې پټې کړے
وے هغه ته تارک الدنيا وئيل زما پو نزد دَ هغو عظلمت ختمول دی
ځکه چې هغه پخپله وائی:
.ولابت دم خدائې هغوی لره ورکړے
چې ئې وکړو سکونت په دا دنیا
نک نو رسشتيا اصلی مطلب راه پاتې شه ما دا وئيل چې خلقو تر اوسه
چوزی رغغان بابا صرتی شامر شارلر اود رخکازراباو شاعري هغه
اړخ تر ننه بالکل پټ وھ کوم چې زما په خیال دَ هغه شاهکار دے.دَ
رحمان بابا َ شاعرۍ دا حصه دَ عوامو سره نزديکت لر هغھ نا
۸
شعرونه پھ سرو وینو کښې ډوب لیکلی دی. دې کښې مقصدیت دے
اناقبت دے ترقی پسندی ده. دَ عوامو سره ملګرتيا او هم اهنګی ده
او د دې خبرې واضح ثبوت دخ چې رحمان باب يواځې صوفی نه
حساس او مکمل انسان هم دے چې دَ غریب په کړاؤ کړیږی دَ هغه
غم تکلیف او مصیبت پېژنی په عاجزو ظلمونه محسوس کوی او ترې
نهسنازره کری؛ دَ هغمه زړھ یوه داسې أئینه ده چې قامی تکلیفات او
ھ مساعد پکښې ازاد ښکاری. د د وړاندې یو واضح او غېر مبهم
مقصد دے هغه انقلاب غواړی خو امن پسند انقلاب. دَ هغه فطرت
تعمیری دے تخریبی نه» هغه هم دَ سرمايه دارو نه داسې په کو دے
لکه چې نن ترې هر غريب سر ټکوی. هغه هم دَ دې طبقې نه داسې
نفرت کوی لکه چې مونږ ترې کوو خو هغه زمونږ نه هم یو قدم وړاندې
دے هغه سرمایه دار دَ انسانیت غليم ګڼی خېر دے کی دا سرمایه دار
د دھ سکه ورور وی هغه خو به وائی:
نمھ شی دَ ملنګو دَ خانانو سره کلی
چرته عزیز خان وملک شمارسان
د خپل قام ته» دړدمند اولس ته او خپل پرهرژلی زړھ ته داسې
تسلی ورکوی: |
دا پاخه پاخه سرایونه محلونه
خود به وران شی عاقبت په دا دنیا
رحمان بابا د خپل قام او اولس دَ عوامو نه متأثر شی چې غریب خو دَ
نمړۍ په پوراک دے او یو څو بدمخی دَ دوی په برکت او دَ خپل
ر:الت په وجه چرګ, پلاؤ. شراب. کباب او ډمې تماشې کوی. دې
:
مصرعه کښې څومره ژوره فلسفه ده:.
ښو خواړھ چې یو ئې خوری بل ورته ګوری
ھ خواړھ نھ دی هغه زهر دی ګویا
سرمایې متعلق دَ رحمان بابا نظريه بالکل صفا او واضحه
ده که يو طرف ته دَ "دلبرو صدقې لره ئې غواړی نو بل خوا ما
رحمان ته پېښه مھ کړې ربه هسې رنګ بلا وائی. سرمایه کھ یو .
طرف ته تعمیری کار کولے شی نو بل اړځ ته دَ ګناهونو جرړه هم ده او
دا چايړے ئې دومره دروند دخ چې تعمیر خو پرېږده تخریب کښې پرې
اختراعات کیږی. رحمان بابا نه هم پُښتنه وکړئ چې څه وائی:
دنيا بده دَ هغوی ده
چې ئې کسب وی ریا
یا ئې کسب دَ ریا وی
- یا نې وګټی په غلا
یا ئې ټوله کړی په ظلم
ياو خمرو په سردا
یا ئې ورکړی په شرابو
یا ئې ورکړی په زنا
یا ناحق خونونه کاندی
یا مالونه خوری د چا
عبادت کړه پھ ځان فرض
ِ1, باود اف ٠
و
حق باطل کړه باطل حق کړه
په سب د رو ريا
يوې ګېډې دپاره
هزار خونې کړه بېدیا
دا ټول خبیث کارونه څوک کوی؟ هغه څوک چې چا سره بې خرته او بې
'اندازې پېسې وی چې دَ چا مټې پرې ستړې شوې نھ وی چې ټټر ئې
پرې تڼاکې شوے نھ وی چې پښې ئې پرې پولۍ شوې نھ وی او چې دا
ستا او زما نه ئې په زور ظلم» جبر او فرېب شوکولی وی. دا پھ ظاهره
شریف ډاکې مار څوک دے؟ دا دَ رحمان بابا د سترګو ازغے څوک دے؛
دا خونړی ځناوران» ظالم سرمايه داران دی. دا فربېبیان دهوکه باز هغه
خلق دی دا هغه فریق دے چې رحمان بابا ترې نه سر ټکوی تر دې حده
چې دَ هغوی په خبرو هم اعتبار نه کوی ځکه چې دا خلق دَ بوسو
لاندې أبه بیائی. دَ هغهو دَ دوی په مشرۍ هيڅ اعتبار نشته. څنګه
'"صفا ورته وائی:
کو څوک تله دَ انصاف درته په لاس کا
ټټو دَ بل له اسه برابر کړې
ةَ معاش داسې شوکمارو نه دَ ځان ساتلو تدبيرونه هم کوی او
خلقو ته ئې هم ښیی؛ هغه لا پھ هغه زمانه کښې دنیا دوه برخې کړې
نس طالافغاافمسشانواونا اد مظواش
سر شمعهعفر اودعمهوارفاقسنم ته افاه ښخ
مساوات او ورورولی ورته ښيئ او وائی:
۱١١
آدم زاد په معنئ واړه یو صورت دے
ردت سوه ضر
دې شعرونو نه دَ رحمان بابا أفاقیت پسندی ښکاری بيا وائی:
زھ عاشق يم سريکار مې دے له عشقه
نه خليل نو داؤدزے يم نه مومند
چې مطلب او مدعا مو سره يوه ده نو بیا خو وروپڼه وروټه يو او:
چي .دي ورور یا دی سرير پری ازاریږی
حاصل مو شه هغه خپله مدعا
دا دَ رحمان بابا عقيده ده خو نه هغه خو ليډر او پخته کار وھ هغه خو
ټول قوم پھ يو منشور باندې غونهولو. وړومبے ورته دَ اخوت او
ورورولۍ سبق ښیيئ:
ته چې بل په غشیو ولې هسې پوه شه
ٍ چې هم دا غشے به ستا په لور ګوزار شی
او بيا ورته دَ همت پټۍ په لاس کړی: |
ګبډه وتړه په پړی باندې کلکه
دَ ډوړۍ طمع ونه کړے له فلکه
پھ مزه مزه او ورو ورو چې قُوم دې سبق ته غاړه کیږدی او رحمان بابا
پوه شی چې که خېر وی اوس کار کيږی نو دَ عزم او امېد نه ډک
پېغام ورکوئ؛ دې شعر کښې څومره خوداعتمادی ده او پخپيل ځان د
باور څومره غټ سبق: |
دشار خدائې دَ هرې چارې تران ده
په ډېر توان کښې خپل ځان بولې ناتوان ولې
٢۲
د زکوو کو نارن غه و به دریا غلط و به
سبق ورکوی غوږ ورته کیږدئ:. ٠
د ذرې په څېر افتاب په طلب خپل کا
.لکه تیږه هسې پروت په زمين مه شه
کار پھ تش لستوڼی نھ کیږی بې لاسه
لاس په توره کړه بې لاسه استین مه شه
. څنګه ورله غېرت ورولی:
په ورځ ناست ئې بې مطلبه
پھ شپه خوب کړې بې ادبه
لاس دې وختو لھ دواړو
هم له روز او هم لھ شبه
ةَ انقلابی جدوجهد سره سره رحمان بابا قوم ته اقتصادی سبق
| ٍ هم ورکوی:
بې هنرو لره قند زهر قاتل وی
قند ئې وګڼه که زهر په هنر خورې
او بيا داسې مرحله هم راغله چې رحمان بابا نور ټینګ نه شه علی
| :ليئوو الاعلان ئې
زغره واغونده ملا وتړه په جنګ
دغه پسه معرکه کوه دَ ننګ
ننګيالے چې یو ځل مخ په هغه لور کا
نور هیڅ نه وینی کوغے وی که ګړنګ
وغهدے د ران ابا اضلل روخ وغه و2 هقى د ترنه علت
۱٣۳ ھ
غائی. دغه دخ هغه مقصد. چې رحمان بابا ئې په تکل وھ دغه دے
هغه درس عمل چې نن نه سوونه کلونه مخکښې زمونږ نیک مونږ ته
راکړے وھ. شته مونږ کښې څوک داسې چې دَ رحمان بابا َ لوئې عمل
څښتن رحمان باباء د سړبن د باغ طوطی رحمان باباء د مومنذو دَ
سترګو تور رحمان بابا په دې وصیت عمل وکړی. دَ هغھ دا درس عمل
َ خپلې لارې لیت کړی. هغه خو قام ته وائی:
زھ دا ستا د غمه ژاړم واړه وینې
واړه وینې واړه وینې واړه وینې
شته داسې سترګې چې هغه وينې ووینی چې رحمان بابا 0-700
١٤
صدرالدین عېنی دَ اصل نه تاجک دے او دَ تعليم او تعلم په
لحاظ أزبک. ځکه چې د سن شعور نه ده بخارا کښې پاتې شوح دے
او دَ دغه ځائې اوسېدونکے دے. دلته دھ زده کړه کړې ده او هم لھ دغه
ځائې نه د دھ د علم او ادب ابتدا شوې ده چې د ازبکستان او
تاجکستان بیل جمهوریتونه جوړ شول نو عېنی خپله ټکاوڼه تاجکستان
کښې خوښه کړه. َ دې ومد نی رتو تمکوم دراو
ملکونه او قامونه عېنی دَ خپل قام ځنې ګڼی.
وسط ابېشيا چې ةَ انقلاب نه اګاهو به ورته خلقو روسی
ترکستان وئیلو دَ انقلاب نه پس ته کازک. تزکمانيه. تاجک. کرغېز او
داد کوت هفشوریرږ کم نو ءو مر اه وې
چې په ازبکستان کښې دَ سوویت جمهوریت طاقت قائم شه نو پھ دغه
وخت کښې عېنی دَ لوئې او مسلم شهرت خاوند وھ. صدرالدين په
وړوکتوب (هلکوانه)| کښې ةَ کلی په یره مدرسه کښې په سبق
کښیبناست. کلی په مدرسو کښې چې ماشومان پکښې پنج سورې
او هفت هېکلونه وائی) دلته دَ زده کړې نه پس عېنی بخارا ته لاړو او
هلته ئې په سبق گتې پورې کړې. دې دوران کښې دَ یو جماعت
امسجد) په خدمت مامور شو چې دَ هغې امام دَ وخت مقتدر عالم
'وھ. عېنی دَ دھ ځنې دَ اعلئ نصاب درس شروع کړھ. غرض دا چې
١٥
متى و امیر په وخت کښې د رائج نصاب تعليم دَ پوره کولو
فضیلت حاصل کړھ. او چې تحصیل تمام شو نو دَ پخوانیو شاعرانو
ادبی مطالعه ئې شروع کړه. دوی کښې هغه سعدی. حافظ او جامی
په ښھ ژور نظر وکتل. عېنی تخلص ئ اختيار کړھ او دَ شعر پھ دنیا
کښې ئې ځان ته یو ممتاز مقام پېدا کړھ.
عېنی لږه موده کښې دَ نهایت قابل انشا پرداز اود محرر
په حېثیت مشهور شه. او خلقو دا اعتراف وکړو چې په قصیده ګوپۍ
او عرضی نویسۍ کښې عېنی فردکامل دے. تر دې حده چې چا به
امیر يا قاضی القضاة ته درخواستونه کول نو بې دَ عېنی به ئې پھ بل
چا خرا نهھ سړېده. په دې شان عېنی سماجی نو 37
مقتدر شخصیت وھ.
د عېنی ترببت چې په کرمه فضا کښې شوے وھ هغه د
منځنۍ زمانې (ازمنۀ وسطئ) دَ ګمراهیو او دَ تورو تیرو ماحول وھ
او َ صدرالدين دَ فطرت سره په هیڅ حالت کښې هم مطابق نھ وو. نو .
هم دغه وجه وه چې لږه موده پس ترې دَ عېنی زړھ راډک شم او دَ
تصنیفاتو نه ئې دَ بغاوت اظهار کېدل شروع شو. په خپلو ليکلو دھ
حقيقتونه څرګند کړل او دَ خلقو سرونه یو ځل دَ سوچ دپاره ځوړند شول.
هغه ته ښکاره شوله چې دَ انسان په حېثیت کښې دَ هغوی هم څے
انسانی حقوق شته. دَ عرامو له طرفه دَ امیر په حکرمت هم څهو.
فرضونه عائد کیږی د غريبانو ناچاری دَ قدرت خوښه نه ده او نم د
اص ولاک فکتفظرففنه هار ټی طبقه کښې خو اول دَ
عېنی په دې نعرو چې دَ حق او صداقت دپاره وے. ويره او خوف پېنا
۱١
شه بیا خفګان او وېزاری او بيا خو دَ دې خفګان عملی ثبوتونه هم
څرګند شول. خو دَ دې ئې هیڅ پروا ونھ کړه او هم هغسې ئې خپل
فرض منصبی ادا کول. خو هرکله چې دَ مخالفينو دَ طرف نه تعزیر او
تشدد په و 0
سختېدو کړه.
غټ خلق ترې پھ دې ګیله مند وو چې ګوندې دھ دَ آدابو اود
مروت زاړھ روایات دَ پښو دَ لاندې غوبل کړی دی. دَ بخارا په ټرل
تاریخ کښې له دې قسمه غدارۍ او بغاوت مثال نشته. 7د امير او ھ
هغھ دَ وزیرانو او نورو درباری امیرانو بې عزتی او سپکاوے کړے
دے. دھ دَ مشرانو زړه لار پرېښې ده. زاړھ رسمونه ئې پرېښی دی د
پېړو دَ رائجو عقيدو مخالفت ئې کړے دے. د دې ټولو الزاماتو او
خبرو جرمانه عبنی داسی ادا کړه لکه چې دَ دھ نه وړاندې دَ حق او دَ
غنومکنکی اوشرروه اد مر
ثابت شه او دَ وسط اېشیا دَ 'نوې بخارا دَ تحریک سردار وټاکلے شه.
صدرالدين دَ بخارا نه تاشقند ته لاړو. امير دَ دھ به غبر
حاضرۍ کښې دَ دھ ورور قتل کړھ. دَ عېنی خپل ورور سره ډېره مینه
وه دې واقعې هغه لېونے کړو. دَ هغهو دَ غم څه حد او دَ غصې څه
انتها نھ وه. دھ دَ ورور پھ غم کښې یو نظم ليکلے دح چې پکښې ئې
خپل زخمی زړھ وينه صرف کړې ده. دا نظم په خپل اصلی صورت
کښې هيچا سره نشته. دَ دې فارسی نظم أردو ترجمه اخبار قومی
جنګ" شائع کړې ده چې د لٌستونکيو دَ وړاندې ده:
٧۷٧
۰" چرې د خلې نه نم وباسم
١ ٢٣۸1 79۳ و
ه۳ تت ھ - 0 شن و ھ
. د3 ښکلۍ خوب هم ٣٧ 1
. پس لم نن نه په واه ورئ - 417
: نن نه پس زما اواز کښې
به نعرې دَ انقلاب وی
اقلاپ کښې به شاپاوی د داد
. سروټکې د نفرت به 0
. وَالفت په ځائې لیدھ شی
.. شا موقوفه مې نغمه کړه
ُ . .ایونغمه چې دَ ګلشن وه ٍ
پھه دې موقغه د بو ده 0-77 د
خپل اصلی صورت لاس ته ورغلۍ دی هم نقل کوم: ن4
ار ون مستبر قرح زه اعراب سرچ :
:0 انقاب ارو مر را د کنر ِ.
.ار اقب سرغ ومر اقتاپ مرڅ
وان ې
بایر بر انقلاب نوشتی کتاب سرغ
۱٨۸
عبنی بغبر د حاکمانو د اجازت قزلتاب ته لاړ او هلته د مالوچر په
یوه کارخانه کښې نې مزدوری شروع کړه. دا هم یوه نوې خبره وه چې دَ
دومره اوچتې طبقې او شاندار سړے په کارخانه کښې مزدوری کوی.د .
خلقو خيال ته دا خبره نھ شوه راتلې. چې یو داسې عالم فاضل سړے د
٣ 7 هه 7 ۹٣۶٣-ھ٣ھھھ4ه7ه74774 157-7
د بخارا په تاریخ کښې داسې مثال نھ وھ. چې یو زلے شاعر اديب
٢ ۹ ۹ - - ت1 0
دھ نه خفه شو. | ٍ
دا خبرې چې أمیر بخارا واورېدې لو صدر الدین ئې بخارا ته
رایت او دھ ته ئې دَ یو معزز او دولتمند جماعت (تاسو به حېران
شئ چې په هغه زمانه کښې دَ خداتې کور هم په معزز او غېر معزز
دولتمند او غریب طبقه کښې تقسیم وھ). دَ نګرانۍ پېش کش وکړھ.
عېنی دا پېشکش قبول کړھ. دَ امیر بخارا صرف دا مطلب وھ چې دا
رنګ به زھ دَ دھ دَ مرګ ښوه بندوبست وکړے شم. ولې حېرانتيا دا ده
چې امیر علیم خان والئ بخارا د دھ پھ مرګ ولې صرفه وکړه او دے
ئې تش نظر بندۍ ته ولې واچولو. دَ قېد د تکلیفونو په زغمل عېنی
دا ثابته کړه چې هغه نه صرف دَ مرګ نه انگار کوی بلکې دا هم چې
هغه په ژوند هم اصرار کوی. اوس دې ته که د عېنی خوش قسمتی
وايئ او که نور څه. چې هم په دغه دوران کښې انقلاب وشه او أزبک
عوامو د سرو 'فوجونو په ملګرتیا کښې د دَ جېل دروازې ماتې کړې.
او د جېر او استبداد دَ لاسه مظلومانو قېدیانو په ازاده هوا کښې ساد
-
واخسته.
٩۹
عېنی سره د نوی تحریک دَ حاميانو پوره غټ ټولے وھ خو
دوی کښې بعضې خلق دَ حکومت د جبر او استداد د وړاندې اعتدال
پسند شوی وو ولې غېمنی یو ښش عبر ثابت شم او دھ خپل علم
77 رفظ ازفطرران دم هرای علامت دباره وق کر ار
قومی ثقافت رهنمائے اعظم وټاکلے شه. ھ
وسط اېشیا کښې په دغه زمانه کښې شعری ادب ډېر مقبول
.وھ او د نن زمانې په ژبه کښې چې ورته نثری ادب وئيلے کیږی دا څیز
هغه وخت مفقود وھ او دا خو ښکاره خبره ده چې د ویو عمدوتو
مطابو شعری ادب دَ نثری ادب ضرورت نھ شی پوره کولے. دَ وچتې
پایې شعری ادب بېشکه دَ ثقافتی قدرونو دپاره لار صفا کوی او عام
طور سره مونږ وينو ګورو چې نشری ادب او بیا خصوصاً واقعیت
نګارانه طرز کښې ناول نویسی هغه وخت پېدا کیږی کوم وخت چې یو
قوم دَ اولسی او ثقافتی ترقۍ يو څو مزلونه وهلی وی. دَ مثال په طور
ةَ اېشیا پھ نورو ملکونو کښې لکه ترکيه. ایران او دَ براعظم هندو
پاکستان ادب کښې هم نوی توکی (جديد عناصر) دَ شلمې صدۍ د
سره شروع شول. ځکه چې دغه وخت قومونو کښې سیاسی تحريکات
شروع شول او دَ ازادۍ او ترقۍ خیالاتو پکښې جرړې ښخې کړې. چې
ازادۍ تبليغ سره جمهوری خيالات خوارھ شول نو د نثری ادب
ضرورت هم محسوس شم او داسې دا ادب زیيات شم.
عېنی دَ وسط اېشیا یو داسې دور کښې پېدا شه چې دَ خپل
ذهانت پھ وجه دَ نشری ادب او دَ نوې اول وس با ادم ثابت شه.
عېنی په دغه زمانه کښې وړرمے سړے دے چې هغه مسجع او
٤٢
مقفئ عبارت لیکل پرېښودل او بالکل ساده لیکل ئې اختيار کړھ.
١ اول جاب ١8٠۰ دوبم چاپ روزنامه وحدت پېښور)
۲٢
د دې اپريل په ديارلسم تاريخ به دةَ سليم دَ باقاعده 2
څلور کاله پوره شی. دا زھ ځکه وايم چې دَ سلیم د غزلونو کتاب کښې
وړومے غزل دَ ۱١٩١ په څوارلسم اپريل ليکلے ښکاره کړے شوے
وص و ظاهره ده چې ذومره لږه موده کښې شاعر. شاعری خو څه
کوے چې دَ شاعرۍ په حقله خپله نظريه هم نه شی پخولې خو لکه
څنګه چې ما عرض وکړو دا دَ سليم دَ باقاعده شاعرۍ عمر دے. ځکه
چې دغه ذکر شوے وړومے غزل پخپله دا ثابتوی چې دا دَ بالکل نو
اموز شاعر کلام نھ دے. د دې غزل یو څو شعرونه دَ خپلې خبرې په
ثبوت کښې پېش کوم:
تم تابع دَ موسمونو چې خبر دَ رازه نھ ئې
زما ژوند سپرلے سپرلے دے څو چې ډکه پېمانه ده
تم ئې خورې وائې سرکه ده زھ ئې څښمه چې شراب دی
دا عرق چې ترې نه ووځی د يوې عغنچې دانه ده
ستا ةَ سترګو د کاسو نه مقدسې نشې څاڅی
شرمنده ورته شراب دی او سر ښکته مېغانه ده
دې وجې نه دَ سليم په شاعرۍ دَ وخت او عمر لږوالی څه
خاص اثر نهھ دے اچولے. البته دا ضرور ده چې شاعر دَ وخت په نسبت
ډېر کم لیک کړے دے. خو دا مقدار د هغې معيار په مقابله کښې
٢٢
په دې څلور کاله کښې دَ سليم دَ شاعرۍ یون څنګه پاتې
شوے دے؟ دَ دې سوال دَ ځواب دپاره به زھ دا مرده پھ دريو حصو
کښې تقسیم کړم. او دغه درېو حصو ته به زھ دَ هغه دَ شاعرۍ درې
مختلف دورونه ووایم. هر څو کى دا دورونه یو بل سره پېوست بلکې یو
بل کښې ننوتی دی خو که موږ دَ سليم د شاعرۍ ژوره او باريکه
مطالعه وکړو نو دَ دھ شاعری هنم دغه درې برخو کښې ويشلې
ښکاری.
دَ سليم دَ شاعرۍ اول دور لکه چې دَ هر شاعر سره کېږی دَ
شق او محبت په چاپېرچل کښې چورلی. دے دور ته به زھ د
رومانیت دور ووایم. ځکه چې دَ رومانیت ټول خواص دَ دې ذور په
شاعرۍ کښې جوت او کار کونکی دی. رومانی شاعران ژوند بلکې د
عاشق ژوند یو جامد غندې شے ګڼی چې دَ هغه دَ باقی ژوند سره هیڅ
علاقه نھ وی. هغوی که څه محسرسوی نو صرف دَ محبوب جفا د
رقيب ظلم او دې خوا ته ئې فکر نه ځی چې محبوب او رقيب دَ عملی
ژوند علامتونه کړی او اجتماعی ژوند باندې د خپل احساس اختوا
وگړی.
سلیم لکه څنګه چې ما عرض وکړو باقاعده شاعری ١٩١٩ء
کښې شروع کړې ده. نو ځکه دھ لره پکار وو چې هغه شے چې دھ
وروستےر محسوس کړے او يم دي شعر ونيلو مجبور کړے دے:
دا ځولنې چې دَ پښو نھ پرېکوم
جوړې دې بار سره عادت شومه زھ
٢
دې ټولې عغلطۍ اصلی وجه دَ دھ دَ حقیقی دنیا نهاقرار او د روان به
غېږه کښې پناه اخستل دی.
سليم زما دَ یقین او ذاتی معلوماتو مطابق. دَ خپلې شاعرۍ
يود اعاضش هووک دل ورل کلاښکن شاضرۍ د
مطالعې تکلیف نه دے کړے. دا مطالعه دَ یو ښېرازه شاعر دپاره ډبره
د شاعرۍ قافله تر کومې رسولې ده او چې هغه ته دَ خپل سفر او
منزل پته ولګی دَ دې مطالعې دَ کمۍ لازمی نتيجه دا وه چې دَ سليم
شاعرۍ دَ سفر آغاز د غلط ځائې نه وشو او هغه هم هغه څه وئیيل
شروع کړھ چې دَ دھ نه مخکښې په کراتو مراتو او نسبتاً ښه انداز
کښې وئيلی شوی وو. |
نظر پھ غشیو ووله زما زړھ دې نښانه ده َ
ةَ خلوص او مینې ډکه دا حقره ندرانه ده
تير پر تير چاو ژر پس کا مر
سينم کښ کا ه ميری جان جگر کس اه
یا د حمید بابا شعر چې:
که باڼهھ دې دَ اشنا راښکلی غشی
یو زما د زړھ دَ نخښې خطا مهم شه
ٍ | دَ سليم شعر دے:
توبه دَ ميو نه وېستلے نه شم
هسې مې ځلې له پھ خطا راغله
٢
1ِْ او حافظ ئ شیرازی وائی
بزبانم حريث لوپم رور ٣ او ِم
زا طبارتى ان بر ے غراره کنم
دَ دې توارد یوه وجه دَ عشقيه مضمونونو کے هم کېدے شی
خو دا حقيقت دے چې سلیم دَ مطالعې پوالږغندی تکلنف د دق نڼه
په ډېره اسانه بچ کېدے شو له دې کبله دَ سليم شاغرۍ کښې داسې
سر سم دد ویو و هور
ٍ هم وى.
دا چې قبر شانې ْ ښکاری یو مرګونے پکښې پروت دے
دا زاهد دے غلط مھ شې دَ زاهد خلوت خانه ده
چې کتلے ئې نه شو حسن نو ساتلو ئې پردو کښې
اوس دې ګرځی بې نقابه اوس زمونږه زمانه ده
| لږ څکمه ئې چې څه دی
چې تراخھ دی که خواږھ دی
واعظه ستا هغه رټلے سلیم
یګناڅ راشه څانګو کښې اوس د ثور
ډېر وائی څښلو نه ئې طمعه ښه ده
| که اراده ئې وی محکمه ښه ده
دې دور کښې سلیم چې ځان ته کومه خیالی دنيا جوړه کړې
ده د هغې تقاضا خو دا وه چې دھ دَ هغې خپلې تنګې دنيا نه دَ بهر
کتلو تکلیف نه وے کړے ځکه چې د جنسې او عشقيه خيال او فکر
سره دَ کائنات غم او اجتماعی شعور په اله اسانه نه شی کېدے خو دا
۲۵
َ سُلیم د ناقلاره طبیعت وجه ده او که دا د ترقی پسنډې شاعرۍ په
دز دم اتو وروصۍ عا مې رغ چي عهمه دی وور کسي شنيې
ډېر ښم شعرونه وئیلی دی اګر چې دَ شمار په لحاظ ډېر کم دی:
ٍ زھ به ومنم واعظه خو که مونږ لږ مطمئن کړې
کرش 2م خو سه
اوس دې نه به یا خدائې خبر وی يا سليم چې دلته هغه حقيقت او
افسانه کومو معنیو کښې پکارولی ذی ځکه چې د دې نه پس ته يو
شعر کښې چې هلته هم خطاب واعظ ته ښکاری وائی: .
تمه ئْ خورې وائې سرکه ده زھ ئې څښمه چې شراب دی
دا عرق چې ترې نه ووځی دَ یوې غنچې دانه ده
او دا شعرونه ئې څومره واضح دی: ھ
څه بوټی شنھ کړی چا نه غلے تېر شی
داسې بهار سره عادت شومه زھ
دا ځولنې چې دَ پښو نھ پرېکوم
جوړې دې بار سره عادت شومه زھ
ولې دا شعرونه چې دَ کومو غزلونو نه اخستے شوی دی دَ هغو دَ
شعرونو اکثریت دَ دې شعرونو مخالف مواد او خواص لری.
سلیم دې دور کښې لکه څنګه چې پکار دی دَ جذباتو د شدت
په لحاظ ډېر ښه شعرونه ليکلی دی او لهجه ئې دَ خلوص نه ډکه ده.
ته سموې دَ اشنا ورانې زلفې
ږمنځې ستا جوړې قضا راغله
تا
دے جوهر دَ ارمانونو
اوښکه نه ده» نھ اوبھ دی
شاید ښه شی مېکده کښې |
ځم ههوکی مې درانهھ دی
شی زلزله دواړه جهانه خوځی
8 7
او دا شعر خو ئې يقيناً فرد دے:
خدائې دې د زلفو څانګې تاندې لره
دا چې پھ ما غندې رنځور ځانګی
ةَ قافيو دَ غلطیو نه علاوه چې هغه بالکل فطری دی دې دور کښې
سليم دَ ژبې غلطۍ هم کړی دی. دلته ئې زھ صرف یو مثال کافی ګڼهم:
ستا ة سترګو دَ کاسو نه مقدسې نشې څاڅی
شرمنده ورته شراب دی او سر ښکته مېخانه ده
دَ سرښکته تركيب زما دَ خيال مطابق غلط دے.
دَ سليم دَ شاعرۍ دويم دور د دې غزل نه شروع کېږی:
ولوږې اخستے يم غزل نه لیکم
ښکلې قصې به دَ وربل نھ لیکم
دا دور دَ هغم دَ واقفیت پسندۍ دور دے. ځکه چې دلته سليم د
ررمانی دور هغه خاصیت پرېښے دے چې ذهن نه یو نو شے جوړ او
متعارف کړی هغه دې دور کښې څیزونه لکه چې دی نه هغسې لکه
چې پکار وو یا لکه چې ذهن کښې ترې څه تاثر قائمېږی بيانوی. دلته
سلیم دَ وړومبی دور دَ شاعرۍ برخلاف ردعمل شروع کوی. هغه په
0
دې خو پوه شوے دے چې دَ رومان یوټوپيا کښې وسېدل دَ عوامصو
سره دَ تعلقاتو مزے شلول دی او دغه مزے شلول دھ ته ادب سره
غداری ښکاری ولې هغه جذباتو دومره پھ مخه کړے دے چې هغه ته
خپله دَ وړومبی دور شاعری محض تضیع اوقات ښکاری او ځکه ئې
په دغه انتها پسندۍ دَ شاعرۍ هيئت قربان کړے دے. د موضوع
د پاره فن قربانول هم دومره بد کار دے لکه د فن دپاره موضوع
قربانول. او دا د شاعر عظمت کښې حسابېږی چې هغه فن او موضوع
دواړو سره انصاف وکړی. ولې سلیم پھ دې 1 114
واهرز ورک
څو چې حالات نه دی بدل نه لیکم
او هم دغه ردعمل دے چې دَ دھ ذهن ئې پرېشانه کړے دے. دَ سليم د
نان فرلوکي مهای اطباویان علط او تر نګنه
طريقه او هبت سره بې انصافی جوته ده. دا هم دَ دغې زمانې عټزل
د :
دنګې ماڼۍ درله دَ جم رژوم
دوی زیاتولو زمونږ غم رژُوم
تمه دې کوداله او کهۍ چلوه
زھ به ئې په څوکه دَ قلم رژوم
ځم چرته بوټے سايه دار اخلم
اشنا زلفونهلږکاراغلم
دَ وړومبی دور برعکس دویم دور کښې سليم نظمونه هم لیکلی دی
ځکه چې هغه اوس اجتماعی شعور حاصل کړے او براه راست خطاب
۲٨٢
شرصوھ, هر څر که سليم دلته هم داقن 5 قبد نه فرار کړے 1
که 3 ۷ متخ - ات : 1 متاله 1 - ۸٣۸ سر تیا "۳ د مه
اوه دی
٨ 7۸۸0---- ۳۶ |
.- موه تاقدیر به د انسان جوړکړو ٠:
ښتوری.به زمکې ته پښځېږی زمولږا ٢
مونږ به دې زمکې نه اسمان جوړ کړو
داسې جهان چې خوشحالۍ وى پکښې : ِ1'
هر یو موسم د سوکالۍ وی 1
ذِ هر چا شونهو ته خندا ورسی .
| اود هر چا سره سیالۍ وئ پکښې.
(زیږص)-
ماته معلرم نه دح شباب څه وی؟
څه ته نغمې وائی رباب څه وی؟
مېکده څه وی؟ مېخواران څوک دی؟
ما نه دي هېږ زما ياران څوک دی؟ ٍ
مانه زما دَ غم تشریح غواړه |
کم مناسب وى بيا تفريح غواړه
مانه بربنډ اولس لباس غواړی ھ ھ
ھ 'پرپوتې وز رانه 0 عا ْ:
۸٥ تد
۲٩٩
طاطعابپ نماد ري
ولوږو وهلی ماشومان ناست دی
کله تیونس کله وېبت نام له ځم
زھ د عوامو هر يو لام له خم
|| 7 د
بیا کھ فرصت وی بیا به جام جوړ کړو.
(د دوست په نوم)
. شاړو بنجرو نه چمن سازوو
. څڼې اوربل مونږ د وطن سازوو )
چرته غلې چرته ګلونه کرو
مېوؤ بوټی شنھ باغونه کرو
سینې دَ زمکې نه مونږ زور وباسو
او په خپل وس ترې ټول جوهر وباسو
بیا هم نهر يو او نهر وسېږو
ځائې پھ ځائې ګرځو در په در وسېږو
(فصله)
خو ښه ده چې دَ سليم دا بحرانی حالت ډېر ژر لرې شو. اوس د
هغه دَ شاعرۍ دريم دور شروع کېږی. (اخری ورته ما عمداً نه دی
وئیلی ځکه چې لا ة سليم شاعری دَ ورو ډېرو دورونو به تېرېدونکې
ده) دا د رومانی حقيقت پسندۍ دور دے دا دور د موضوع او فن ته دَ
امتزاج دور دے. دلته د سليم غزلونو کښې رمزیت او د هغه نظمونو
کښې بېباکی خلوص او عظمت پېدا کېږی. دلته د هغھ ذهن دَ خپلې
ھ شاعرۍ په اول او دویم دور تنقیدی نظر اچوی. په خپل فن پخپله
تنقید کوی دَ اول دور نه رومان او دَ دویم دور نه واقعیت پسندی راخلی
او له دې ځايه دَ خپل اصلی او سم سفر آغاز کوی دلته دَ هغه مزاح
پوخ شوع قلم ئې تللے او شعور ئې بالغ دے.
واهضلفتفهد اوو امل ررض سن صعره نو
شوے دے دلته هغه ادب صرف ادب یا د ژوند عکاس نه ګڼی بلکې
ورسره ورسره ئې د ژوند دَ ښو قدرونو نمانځونکی » ژغورونکے او
ساتونکے هم ګڼی او پھ دې هم پوه دے چې دَ اديب او رښتونی شاعر
فرض دلته ختمېږی نه بلکې هغه دَ ادب په ذريعه دَ ژوند دَ ښو قدرونو
رواج دَ بدو قدرونو استیصال او خاتمه کوی دَ هغه کار صرف دَ ژوند
کښل نه دی بلکې دَ ژوندی او ساهو قدرونو مخکښې بوتلل هم دی.
ځکه چې دَ شاعر مقام دَ فوټو ګرافر نه ډېر اوچت دے. هغه به ژوند
داسې لکه چې پکار د نه یواځې داسې لکه چې ښکاری. بیانوی او
غا فمووخاا ران رتسام شانفورلو اوه
کولو دپاره يوه آله ده. هغه ادب ته دَ ژوند نقاد. دَ ژوند مفمتر
پاکونکے او جوړوونکے وائی.
کلب مره غو شرله بو
دا خو یو ګل دے څه مزدور خر نه دے
دا په اوښکو چې خړوب ده دا په وینو چې سېراب دے
دا زما ة ژوند قصه ده دا زما د ژوند کتاب زے
ةَ منزل په تعین کښې رهبرانو
قائلې ته هم څه حق دَ فېصلې شته
او دا د
۳١۱
' چې ګیله مې درته وکړه نو خفه شوې
تھ له ما سره پښتو کړې پُښتنه شوې
خيال مې چې ستا دَ پېغلتوب راغے
دا سې اودھ غندې شوم خوب راغے
شونډې مې یو بل ته ورغاړه وتې
ار اا
. دا ځولنې چې دَ پښو نه پرېکوم
جوړې دې بار سره عادت شومه زھ
ماله ئې باغ ټښې تش ازغی تازه کړھ
داسې بهار باندې زھ اور لګوم ٍ
ئې اخری شعرونه دے:
چي مې وېنا ته خلق غوږ نھ ږدی
ځکه ستا زلفو کښې کمڅو کښې اوسم
زړھ مې دا غواړی چې وے زلفو کښې پټ
وخت مې راکاږی په غرمو مې تړی
دَ مضمرنونو تکرار کھ عشقيه شاعرۍ کښې وکړې شی چې
مضامين او ماحول محدود وی نو هر څو که جواز لری بيا هم د
ګرمۍ شے نه دے. خر دَ سليم دَ دومره وسيع پلن سکرپ په
موجودګۍ کښې دَ نوؤ نوؤ خیالونو په افراط کښې او د سليم غندې
باریک بين دَ خلې نه داسې تکرارونه څه خو بدی ليدے شی
خو سره د دې هم دَ سليم دَ موجوده دور شاعری داسې ې شاعری
ده چې ژبه پرې خر کولے شی او که دَ سليم دَ شاعرۍ رفتار هم داسي
٢٢
وھ او لکه څه چې د سليم د شاعرۍ دَ اکر نه ښکاری چې هم داسې او
له دې به زیات وی» پښتو او پښتانه ترې دَ ډېر ډېر څه توقع کوی.
(مياشتے الفلاح پښتو ایډیشن مارچ )٩١١ ٥۵
٢
فن او مقصد
: َ ابدی تنقید پلار ارسطو چې دا وئیل چې فن نقل دے نو دَ
هغه مطلب دا هیچرې نه وھ چې دَ فنکار حېثيت صرف دَ کېمرې
دے. چې څه ورته مخامخ شی یا څه ته چې مخامخ شی نو هو بهو دَ
هغې نقل يا عکس واخلی. فنکار چې مشاهده وکړی او د هغې
مشاهدې اظهار کوی نو کېده شي چې دا اظهار په ځنو حېثیتونو د
هغه څیز نه ةَ کوم نه چې فنکار متاثر شوے دے کم وی خو دا 77
ده چې دغه اظهار په ډېرو حېثشیتونو دَ دغه څیز نه زیات هم وی. دغه
زياتے دَ فنکار دَ تنقیدی حس پېداوار دے. دا تنقیدی حس خپل اظهار
په دوه طریقو کوی. په رنګ او معنې. او حقيقت هم دا دح چې ټول .
فنی او ادبی تنقيد دَ دغه دوه طريقو رنګ او معنې نه چارچاپېره
چورلی. دغه رنګ او معنئ ده چې ارنلډ ورته خواږھ او رڼا وائی ھ
هم دغه رنګ او معنئ ده چې افلاطون ئې په ښکلا او ښوه والی يادوی.
رنګ او معنې په دې طريقو کښې دغه پاس ياد کړے شوے هغه
زياتے هغه څيز دے کوم ته چې مونږ مقصد وايو. اوس نو کتل دا دی
چې دَ فن دپاره مقصد ضروری دے او که نه. دَ دې څیزونو دپاره به
مونږ یو ځل بيا دَ ارسطو دَ فن تعریف ته ځو او بحث به پرې کوؤ.
ارسطو وائی چې فن نقل دے. دَ څه نقل دے؟ دَ څیزونو. د فطرت او دَ
فقسعداه دف مرت ږو شورار
٢٤
تحت الشعور کښې داسې څیزونه لری چې هغه ته دَ تخليق نغوته
ورکوی. دغه عکسونه چې هغه بيانوی یا ښکاره کوی نو دې بيان يا
اظهار سره د څیزونو یا عکسونو هغه علم هم شامل وی کوم چې دَ
فنکار ذاتی وی. دَ فنکار دې ذاتی علم کښې دَ هغه تنقیدی حس هم
شامل وی کوم چې دغه عکسونه خوبن کۍ نيا ندلۍ وي اوک عُتالی
شوؤ څیزونو متبادل یا دَ هغوی نه ښه عکسونه ئې هر څو کو دَ هغه
مشاهده کښې نھ وی راغلی ورته ټاکلی وى. .اوس چې فنکار اطهار
کوی نو هغه به دغه علم او حس په کار راولی او څیزونه به داسې
ښکاره کوې لکه چې هغه ته ښکارې یا لکه څنګه چې دَ دھ دَ خيال
مطابق پکار وو چې وے. مثال به ئې داسې واچې کار په یور
ځائې کښې ګلونه ولیدل دَ ګلونو رنګ او معنې یعنې رنګ او بوئی نه
متاثره مُ شو او دَ هغه نفسیاتی کېفیت اظهار ته مجبور شو کرم چې په .
دھ طاري شوے وھ نو دَ دې اظهار دوه طريقې وى يا خو به ئې دې
داسې ښکاره ککوی لکه چې څنګه پکار وو چې دھ ته ښکاره شو وے
سر خوا کښې بې ځايه راښم هم وو چې ډېرو ځایونو کښې ئې دَ
ګل مخ پټ کړے وھ او فنکار دَ مشاهدې دپاره دَ دغه ګلونو نه واښو
لرې کول په ځاڼ فرض کړی وو. اوس هغه وړومے کار دَ کېمرې دے او
ظاهره ده چې کېمره تخيل نه لری نو هغه به ئې هم هغسې ظاهروی
لکه څنګه چې وی. فنکار تخيل لری هغه به ئې ةَ خپل تخيل په سبب
ځرګل 2 اضهماض واه مکار ښکار یرل غراړی اوي هت
داسې کوی نو هغه به هغه اصلی نظاره څه کموی يعنې واښه او هغه
نور څیزونه چې دَ ګل او د سترګو تر مېنځه راتلے شی به ترې لرې کوی
۳٥ ٍ
او دا کے به څه زياتے ورکوی هغه زیاتے ښکلا ده او دغه ښکلا مقصد
هه ھ ھ . :
دلته یو سوال کېدے شی چې فنکار دَ تخليق دپاره فطرت
کنلې تر رارلی ؟آن؛ا ځکهو نارن صمر د زيات تعیب له
مائل دے. یا که زھ خپل الفاظ نرم کړم نو دَ نظم نه زیات بدنظمۍ ته
راع د د فطظرت د دې حاصيت تنپار د ماشومانیو : طبيعت د
تجزیې نه ښه کېدے شی او چې څه ته مونږ شرارت. شوځی او وران
کاری وایو هغه دَ فطرت دَ دغه خاصیت مظاهره ده دَ تنقید یا ةَ مور
هم دغه فرض دی چې هغه فن يا بچے د یو کت غد د
وساتی او دغه مقصد دے.
۰ - -7 79 0-270707707و ژونډ
دوباره پېش کول ٧0700061607 6٥ ٢٣٢5913607 وی او د مونږ
ومنو (او بغېر دَ منلو بله لار نشته) نو بيا خو فن کښې دَ مقصد
'اهمیت نور هم زیات شی او هم دغه نسبت سره ئې ثابتول هم اسان
شی ځکه چې ژوند پخپله مقصد دے او چې فنکار ژوند جوتوی نو
مقصد به ئې خواه مخواه څرګندوی. دا خبره به لږه نوزه هم اسانه شی
که مونږ دَ ارنلډ دا نظریه ومو چې فن پخپله ژوند دے. نو هرکله چې
. ژوند مقصد لری أو مقصد ورسره ضروری دے نو دغسې فن هم چې د
ژوند «صه ده دَ خپل ان دپاره مقصد ضروری ګهی.
فنکار چې کوم وخت تخلیق کوی نو هغه وخت هغه دَ خپل
ذهن نه تخيل یا دَ ښم او بد او د زښت او ښکلی فرق نھ شی بيلؤلے او
چې دا نه شی کولے نو هغه به دَ تخلیق په وخت دَ خپلې مشاهدې چې
۳۱
شر کرتفضوم مقر توو تمه نا نن
کښې مقصد راش شی او هرکله چې دَ ښم او بد او دَ زښت او ښکلی دا
تمیز پھ هر معقول انسان کښې وى نو هر فنکار به دَ تخلیق په وخت
ناوور سور دد ود دو
کښې به هغه خپل تخلیقات ځیروی.
که داسې نه وی او فن دَ يو مقصد د لاندې وی نو بيا دوه
صورته کېدے شی اول دا چې فن باطل دے او افلاطون چې کوم تنقيد
په فنکار کړے دے هغه بالکل صحيح دے. دا رښتيا ده چې فنکار
مونږ دَ خپلې وېناء حرکت او ساز په ذريعه َ حقيقت نه لرې بوتلل
غواړی. دا هم رښتیا ده چې فنکار مونږ صرف دَ نظر او سماعت په
فرېب غولول غواړی او دا هم واقعه ده چې هغه زمونږ جدباتو سره
لور کزی ارد ومر هکو هکار هللت
نقل نه بلکې اصل حقيقت ښکاره کوی. هغه زمونږ دَ صحت دپاره
زو نظره سماعت آو منځيله خوشخالوۍ ار زموږ ٤ #اباتبر د
تطهیر دپاره زمونږ جذباتو کښې هيجان ضروری ګڼی. په داسې صورت
کښې افلاطون په حقه وھ چې فنکار ئې دَ خپل خیالی رياست نه
جلاوطن کولو او که داسې نه وى نو دوېم صورت دا دے چې فن
پخپله مقصد دے که چرې فن پخپله مقصد وی نو دَ فن دَ یوادنئ
طالب غلم په عېکيت ابو دې نظريه زما دوې اعتراضه دی اول دا چيې
د دې مقصد دَ حصول نه پس ته به دَ فن دَ طالب علم څهھ مقصد وی
ځکه چې زمونږ نه وړاندې یواځې پښتو کښې نه بلکې په نورو ژبو
کښې ډېر داسې اودوداراا اد ده خپل فن کمال ته رسولے
1 ثَ ٧
دے. عن تر دې چې مونږ ئې نن په شلمه صدۍ کښې دَ مال او دَ
تقلید دَ نخښې په طور پېش کوؤ. دوېم اعتراض دا د چې که فن
مقصد شی نو زمونږ ذهنی روحانی يا مادی کوم ضرورت به ترې پوره
شی یا لږو نورو ښو الفاظو کښې به کوم اخلاقی مقصد پوره کړی او.
اخری او حقيقت کښې دَ ټولو نه لوئے اعتراض دا د چې په داسې
وخت کښې چې د فن نه َ یوې اخلاقی معاشرتی نظریې دَ اشاعت دَ
وسیلی کار اخستل ممکن وی دا کومه ښه خبره ده چې مونږ فن پخپله
مقصد وګڼو ځکه چې دغه مقصد اخلاقی لحاظ سره دَ فن نه لوئے دے
او َ لوئی مقصد په موجودګۍ کښې ورکوټے مقصد خپلول او دَ لوئی
مقصد نه ورته زیات اهمیت ورکول غېر اخلاقی فعل دے.
ھ ذن لکه چې ما عرض کړے دے دَ انسان د تخيل او جذباتو
ژبه ده چې انسان ئې د یو خاص کېفیت یا تاثر دَ اظهار دپاره او په
مخاطب دَ دغه کېفیت یا د تاثر عمل کښې دَ شدت راوستلو دپاره
پکاروی. نو لکه څنګه چې ژبه دَ اظهار أله. ذریعه او وسیله ده نو هم
شولد ده رصم 2و د هقارور و
طريقه دَ کولو یوه وسله ده. اوس چې تر څو دغه وسله زنګينه ده پڅه
ده او ځکه بېکاره ده نو تر هغه وخته دا هک مقصد په مفادو
کښې ده چې مونږ دغه وسله عین مقصد وګڼو. زنګ ترې لرې کړو.
صېقل ئې کړو او پھ کار ئې راولو. خو دَ دې مطلب به هيڅ وخت
کښې دا نه وی چې مونږ هغه اصلی مقصد دَ نظر نه یا د ذهن نه لرې
کړے دے. د وسلې حقيقت هم هغه دے لکه چې وھ. البته دَ مقصد
'. فادو کښې مونږ دا ضروری ګڼو چې دغه وسله وسيله او آله دې
۳۸
داسې وی چې دَ مقصد لار کښې په ښه طريقه استعمال شی.
چې فن مقصد نه دے بلکې صرف ذریعه یا وسیله ده نو اوس
کتل دا دی چې دا وور وگ د دی یعنې
دَ نن مقصد څو دے یا څو پکار دے؟
مورتير نتا مشهور او وړومبے طربيه ليکونکے په
خپلې طربيه 'چیندخان" کښې دَ یو کردار په خلھ يوروپے ډيز نه دا
پښتنه کوی.
'راشه ماته دا وښيه چې يو شاعر په کومو بنیادونو د
ستائنی وړ دے' یونانی تنقيد په تاریخ کښې دا سنوال او ةَ دې
خراب ډېر لونې اهمیت لری ځکه چې شعوری طور سره وړومبے ځل د
شاعر امیت ښکاره کوی. یوروپے ډیر .وائی
دد رر هه مهو موي
قوم ته څم مدد رسولے شی. په دې طريقه چې (ادے ) خلق تر څه حلده
یا ځنو خبرو کښې ښه کولے شی..
د يوروبے ډیز دَ نظریې مطابق,ةَ فن مقصد دَ خلقو ښه کول
دی چې قوم ته پرې مدد ورسی هم دَ دې نظریې په رڼا کښې افلاطون
شاعران رټلی دی هغه وائی چې هر کله شاعران دا مقصد نه شی پوره
کولے نو ځکه هغوی دَ هغه زیاست کښې دَ وسېدو اهل نه دی. '
افلاطون نه پس "لان جائے نس" د فن په مقصد بحث کړے
دے هغه وائی چې فنکار خطيب نھ دے چې خلقو ته دې وعظ کوی. د
فن مقصد صرف حسن او دَ دې دَ ښکاره کولو نه پس ته حاصلېدونکې
خوشحالۍ ده. لان جائے نس دَ افلاطونی مُقصد رښتیاء ښکلا او صحت
دول 1
نه صرف ښکلا راخستې ده او هغه ئې دَ فن مقصد ګرځولے دے.
ال افلاطون شاګرد خپل استاذ سره اختلاف کړے دے هغه دغشې |
درې اصولو سر دَ خوشحالۍ یا مزې څلورم اصول زيات کړے دے او
دغه ته دَ فن مقصد وائی. هغه دَ لان جائے نس او دَ افلاطون نظريه تر |
څه حده یو ځائې کړې ده او وائی چې دَ افلاطونی مقصد تر سره رسولو
دپاره د لان جائے نس اصول ډېر زیات ضروری دی ,د دوی نه پس ته په
هره زمانه کښې نقادانو دغه دوه مدرسو کښې یو سه تعلق ښائلتو:
پھ وجه خپلو کښې بحثونه کړی دی. ډرائيهن. جان رسکن او اسکروائلډ
او په اوسنۍ زمانه کښې ټی ایس ایلیټ دَ دې نظريو څلور لوئے نقادان
دی. دغه وړومبی دوه ښاغلی افلاطونی ارسطاطالیسی میرسي سره او
وروستی دوه ښاغلی دَ لان جائے نس دَ خیال سره تعلق لری.
مارکسی لیننی تنقید د يوروپے ډیز دَ تنقید ارتقائی صورت
سا کی ارلترتو د عمرجال کس ازاتلانیارن مر
طقای شنام تباراواتفکاء ئې مقصد شماری ډا هم هغه "ځنې
درو وی یس درد ضص دد تی
البته مارکس او لینن پرې دا اضافه کړې ده چې هغوی فنکار
ځٌنو خبرو یا ځنو کارونو کښې دَ ښوه والی مبلغ نه منی بلکې دَ ټول
ښوه والی اشاعت ضروری وسله ئې ګڼی. او بله دا چئ ايوروپے ډیز
طبقاتی شعور نه لرلو یا داسې به ووایو چې هغه وخت کښې دَ طبقاتو |
تر مېنځه جنګ دومره ګرم نھ وھ لکه چې دَ مارکس او لینن په ورځو
کښې دَ یورپ او ةَ روس په سرمايه دار او جاګیری سماجونو کښې دَ
. :
تنقید بنياد په طبقاتی شعور دے. دَ دغه تنقید په رڼا کښې دَ فنکار
نه اف کرد ورو فاص دد دوه هبو
پرزولې شوې طبقه کښې طبقاتی بېداری او د یو ځائې کېدو په ګډه د
طبقاتی جدوجهد کولو شعور او روح پېدا کړی. دَ پرزولې طبقې کسان
او مزدور ملا دې شوه کړئ او دَ یو داسې سماج دَ جوړولو دپاره
دې خپل فنی قوتونه پکار راولی چرته چې طبقات نه وی او 'نسانی
ذهن ته سکون او اطمینان وی. مقصد که هر څه وی که افلاطونی ما
ااتةعاششطقخصری ارو مطرساویتقصدار کو دلا
جائے نس او اسکروائلډ لذتیاتی ٧606٥6 امقصد وی او کم د
مارکس. انیګلز او لینن جدلی مقصد خو فن دپاره داسې خوځونکے او
حرکت ورکونکے مقصد ډېر ضروری دخ چې هغه لکه دَ ذريعې |
.استعمال کړی دا دَ لُستونکيو خپله خوښه ده چې هغه کوم مقضد غوره
ګڼی اء. ځان ورسره تړی خو که داسې مقصد دَ ژوند د ژوندی کولو او د
سوکالۍ دپاره د تلوسې عناصر ځان کښې لری نو هغه به يقينا د
اټګونکو ة ېی لویې طبقې خوښ وی او هغوی به په خپلو مفادو
کښې دا ضروری ګڼی چې ځان ورسره وابسته کړی.
(لار پېښور ذربم کال )١٧
٤١١
فن او اخلاق
مونږ چې دا ومنو چې فنکار لره د فن د پېدا کوللو نه
مخکښې ځان ته یو مقصد اېښودل پکار دی نو هم هغه وخت دَ فن او
اخلاقو سوال زمونږ ذهن ته راشی. ځکه چې دَ مقصد په تعین کښې
مونږ خواه مخواه دَ اوچت ټیټ ښه او بد فرق کوو او چې دا فرق مونږه
کوو نو هغه وخت زمونږ ذهن دَ اخلاقو دَ تقاضو لاندې سوچ کوی.
دې سره سم دَ فن پحقله یو ډېر بنيادی سوال هم ذهن کښې
بېدا کیږی او هغه دا چې دَ فنکار عمل څه پکار دے آيا دے به دَ
موجوداتو او دَ ژوند صرف عکاسی کوی يعنې دے به صرف د کېمرې
کار کوی او که نه دے به موجوداتو او ژوند له هغه رنګ ورکوی کوم
چې ة دھ ذهن کښې دے. یعنې د مصضور کار به کوی دا سوال ځکه
مخې له راځی چې که مونږ دا ومنو چې فنکار صرف دَ څیزونو عکس
برڅیره او ښکاره کوی نو بيا خو د دھ حېثيت دَ يوې کېمرې شو او
ظاهره ده چې د کېمرې مشینی سترګه دَ څیزونو د عکس اخستو په
وخت د ښم او بد تقاضې مخې ته نه شی ساتلے. که ۀَ کېمرې مخې
ته ښه عمل یا څیز راغے او که بد عمل يا څیز هغه به ئې تصوير
اخلی.
دا خبره خو به دَ مشین په حقله مونږ ومنو ځکه چې مشين
٢
ذهن نه لری خو دَ ذهن خاوند فنکار چې څه وخت څیزونه بیانوی او
'ښکار: کو هغه وخت به هغه د خپل ځان نه دَ ښو او بد هغه فرق چې
.ډېرې مودې راسې دَ دھ ذهن کښې اخښلے شوے راغلے دے څنګه لرې
کولے شو. | |
َ فنکار تخليق به خواه مخواه دَ هغم دَ ذهن دَ هغو د
ردعمل نه متاثره کېږی کوم چې دَ یو ځیز په ليدو سم دَ هغه ذهن
کښې شروع شی او چې پکښې یواځې د دغه څیز َ کتلو تاثر نه بلکې
َ کلونو جمع شوی دغه څیز سره متعلق نور خیالونه او تاثرونه هم کار
کوی. نو نتیجه دا شوه چې فنکار به د تخليق پھ وخت يواځې دَ
بصارت نه کار ناخلی بلکې بصیرت به هم پکاوری او چې دح بصيرت
پکاروۍ کو وا به فبصله کری چي دا لبد شر2 خير وغ او کې بډ
او کھ بد دے نو څنګه او په کزمه طريقه ښه کېدے شی. کوم خلق
چې صرف دَ دې قائل دی چې دَ فنکار وظیفه دا ده چې هغه مونږ دَ
موجوداتو او دَ ژوند نه خبر کړی. هغوی سره دَ دې څھ ځواب د چې
که فنکار یو بد څیز وګوری او هغه بیان کړی نو ظاهر کښې خو به
هغه خپله وظیفه پوره کړی وی خو حقيقت کښې به دغه بيان او تخلیق
'نامکمل وی. ځکه چې دا پاس ذکر شوے مقصد پخپله هم نامکمل
دے. اخر فنکار مونږ دَ موجوداتو یا دَ ژوند دَ مختلفو حالاتو واقعاتو .
او مسئلو نه ولې خبروی. ظاهره ده چې هغه مونږ صرف دَ دې دپاره نھ
خبروی چې مونږ خبر شو بلکې دَ دې دپاره مو خبروی چې مونږ دغه
څیز قبول رد یا مترقی کړو او چې کوم فنکار مونږ ته خپله فنپاره دې ٍ
شکل کښې یا دَ دې غرض دپاره پېش کوی هغه د اخلاق هَ تقاضو
٢
لاندې فن پېدا کوی. ثږ
او که څوک دا وائی چې داسې خو فن او پروپېګنډه کښې څےه
فرق پاتې نھ شو ځکه چې پروپېګنډه هم کټ مټ هم دغه مقاصد لری
او چې فنکار دَ مقصد لاندې فن پېدا کوی نو وعظ کوی نو زھ به په
ٍ 'ډېر ادب دَ داسې خلقو په خدمت کښې عرض وکړم چې دَ فن او
پروپېګنډې ترمېنځه فرق کول دَ مقصدی فن پېدا کونکيو په اصول او
مقصد اعتراض نه دے بلکې دَ غلط او غېر ادبی او غېر فنی سټائل
لرونکیو په تخلیق اعتراض دے. ځکه چې دا کېدے شی بلکې يقینی
ده چې یو مقصدی فنکار دَ مقصد لاندې کوم فن پېدا کړی هغه فنی
نقطه نظر سره ډېر اوچت او دلچسپ وی. دَ دې په مقابله کښې يو
غېر مقصدی فنکار که غېر فنی او کم پایه فنپاره پېدا کړی نو مونږ
به پھ دې وئیلو او فېصله کولو مجبور يُو چې دَ مقصدی فنکار دغه
فلپاره په فنی اصولو هم دَ دغه غېر مقصدی فنکار نه عظيمه ده.
.مطلب دا چې فن او پروپېګنډه مخالف نه بلکې موافق کېدونکی
څیزونه هم دی. او کوم څیز چې فن او پروپېګنډه خپلو کښې بیلوی هغه
پخپله دَ نن فقدان هم دے. کوم څیز ته چې دغه ښاغلی نقادان
.پروپېګنډه وائی هغه دَ ډېرو لیکونکيو دپاره دَ هغوی دَ عظمت نخښه
ده. ګورکی خپل فن دَ ژپلې او پامال شوې لاندینۍ طبقې مفاد د .
مقصد په حېثیت ښکاره کړی دی. وکټر هيوګو. ډکنز. سوفټ او عمن
تر دې چې ورجل او هومر هم دَ فن د تخلیق نه مخکښې ځان ته څه
مقصدونه اېښودی وو. د هیوګو او ډکنز مخکښې دا مقصد د خپلې
زمانې دَ معاشری اصلاح وه. دغسې سوفټ ته خپله معاشره بده ٍ
1٤
ښکارېده نو َ هغې معاشرې مقابله کښې هغه دَ للی پټ او دهوئی
نهم ښکلې معاشره خبل استونکئ ته وړاندې کوی. او ورجل او هومر
خپلو وطنونو د زمانۀ شجاعت قصې خپلو لستونکیو ته پھ داسې
انداز کښې کوی چې دَ هغوی وينه ګرموی او دَ خپلو تخلیقاتو پھ تار
د هغوی حال او مستقبل دَ هغوی ماضی سره تړی او په دې طريقه دَ
هغوی د اصلاح کوشش کوی. اوس که دا َ اصلاح کوشش په داسې
طريقه وی چې دَ فن اصول پکښې هېر کړی شوی وى نو بیا پروپېګنډه
ده او دا خو دَ هر لیکونکی دَ ليک شان انفرادیت دے چې هغه دَ ښه
او بد تفریق څنګه راولئ آیا هغه مونږ ته بد ډېر بد ښکاره کوی او
داسې مو ترې ساتی یا ښه راته ډېر ښو ښکاره کوی او ورته مو
پسخوی یا ښم او بد راته د لرې نه په داسې طريقه ظاهروی چې مونږ
ترې دَ خپل اخلاقی نقطه نظر دَ لاندې خپلې نتیجې مرتبې کړو. نو فن
او پرویېګنډه دَ اسلوب او لیک شان په اصولو یو دَ بل نه جدا دی د
موادو پهھ حېثیت نه. د دې بحث نتيجه دا شوه چې فنپاره کښې دَ
پروپېګنډې اثر او نفوذ تر هغه حده پکار دے تر څو چې فن اجازت
ورکوی خو دَ دې مقصد هيچرې دا نه دے چې فن لره په مقصد باندې
فوقیت ورکول پکار دی. فن او مقصد خپلو کښې ګنډل پکار دی. نھ
مقصد هېرول پکار دی نه فن. ځکه چې که فنپاره کښې فنی تقاضو
ته ونھ کتے شی نو دغه فلپاره که نور هیڅ نم وی نو پروپېګنډه خو به
وی ولې که مقصد په کښې هېر شو نو بيا خو ههو فن نو دے. دا
ځکه چې دَ فن تصرر دَ مقصد نه بغېر ناممکن دے.
او چې څنګه دَ فن تصور د مقصد نه بغېر ناممکن دے هم
1٥
کړس ود خد و رهد بصن شن"
وے او دې پرې ګرځېدے خو بغېر دَ اخلاق نه دَ هغو دپاره .
علم حاصلول او دَ څیزونو په ماهیت پوهېدل ناممکن دی
یو بالکل غېر اخلاقی سړے په هیڅ څیز هم نم شی
پوهېدےه. په يو څیز داسې پوهېدل لکه چې څه ته
پوهېدل وائئ بغېر دَ دې نه نه شی کېدے چې انسان دې .
اول دغه څیز سره مینه پېدا کړی او ځان دې ورسره په
رښتینو معنو کښې متعلق کړی او دا واړه بغېر دَ اخلاق
نه شی کېده." ھ ھ
لکه څنګه چې ما کنايتاً مخکښې عرض کړے دے دَ
افلاطون او دَ هغه دَ مکتب فکرونو دَ پوهانو په فنکار يو الزام دا هم
دے چې فنکار اخلاقی تقاضو لاندې فن نه پېدا کوی بلکې دَ هغم دَ
فن له کبله اخلاق خرابېږی نو ځکه فنکار وطن کښې دَ پرېښودو نه
".0 | |
کېدے شی چې د افلاطون دَ نظر وړاندې هغه فنکاران وو چا
چې داسې فن پېدا کولو او افلاطون دغه وچو سره لواندھ هم سوځولے
وی خو ډېره یقینی دا ده چې لکه څنګه ارسطو وئیلی دی چې افلاطون
خپله تجزیه کښې غلطی کړې وه کوم عمل ته چې افلاطون غېر اخلاقی
وائی هم هغه عمل ارسطو عېن اخلاقی ثابت کړے دے. دلته نن کښې
د اخلاقو دَ ابدی تعین سوال راشی. چې غېر مقصدی نقادان ئې خپل
٤٤
حمایت کښې پېش کوی. دوی وائی چې هرکله اخلاقی قدرونه بدلېږی
رابدلېږی نو فن دَ یو داسې څیز تابع کول چې هغه هر وخت بدلېدے
شی ښه خبره نه ده. د دې مقابله کښې دَ مقصدی تقادانو وېنا دا ده
چې کائنات هر وخت بدلېږی او چې کائنات بدلېږی او ترقی مومی نو
هغه تاسو چې ورته خبرول وايئ نو هغه کېږی کنه. نو لکه څنګه چې .
یو اخلاقی قدر دائمی او ابدی قدر نه شی کېدے دغسې هغه 001661
چې تاسو ترې خلق خبرول غواړئ هَ هغې ماهیت هم دائمې او ابدی نه
دے.
ډرائېډن او ټول نيو کلے سے متسر د اخلاقو ګډون نه
صرفب ضروری شماری بلکې د اخلاقو تقاضا په فن حکم ګیسی. د دې
یوه وجه دا هم ده چې دَ نیو کلے سے سسټس په ذهن کښې چې د
مقصد کوم تصور وھ هغه کټ مټ اخلاقی وھ او دوی به چې دَ خپل
فن مقصد ظاهرولو نو وئېل به ئې چې د فن مقصد دا د چې د
اخلاقو د اوچتوالی دپاره کوشش وکړے شی. دوی دَ ژوند نور مسائل
اخلاقو کښې نه شمارل. او هم دغه وجه ده چې جان رسکن
۰-۸۱ ١١۱ء) ئې په دې لیکلو مجبور کړے وھ:
0 نتائج ایعنې فنپارې) پخپله دَ ام او خوښېدو
څیزونه وی او خپل ځان پخپله دَ خوښېدو جوګه کوی. دا
فن نتائج) هیڅ کله هم تابع کول نه دی پکار. د ژوند
تابم کولو نه زما مطلب دَ ژوند َ هغه حصې تابع كول
دی چې کور زمکه خوراک او جامو سره تعلق لری.
٤٩۱٧
اوس کتل دا دی چې کور. زمکه. خوړاک او جامې ةَ خپل
ځان دپاره غوښتل خو يقينا اخلاقو سره تعلق نھ لری بلکې يو فطری
ضرورت وی او ځکه ئې اخلاقو سره څه تړون نشته. ولې که هم دَ دغو
'څیزونو دَ نورو انسانانو دپاره خواهش وکړے شی نو دا به عېن اخلاق .
وی ځکه چې فرد دَ دغو څیزونو په خواهش کولو او خواهش نه کولو
کي ازاه دے او چې هغه دا خواهش کوی نو اخلاقی عمل کوی ځکه
که ډا څیزونه پمھ دغه رنګ کښې فن کښې ځائې کړے شی نو دا به
يقينا اخلاقی تقاضو سره سمون خوری. .
ا د جان رسکن نقاد سکاټ جېمز که یو خرا جان رسکن سره په
دغه بره ذکر شوې خبره کښې اتفاق کوی نو بل خوا دا رائې هم
ظاهروی چي 7 فن کار کوم وخت فن تخلیق کوی هغه وخت دې هغه
دغه فنپاره یا اخلاقی قدر په اصولو نه کچ کوی دا بیله خبره ده چې دَ
ره قصسنا ومستنااعضص رد کی
یعنې دَ ښاغلی سکاټ جېمز مطلب دا دے چې فنکار خو دې خپله
فلپاره دَ کوم مقصد په رڼا کښې نه تخلیق کوی البته که لستونکی
یا لیدونکی یا په نورو الفاظو کښې نقادان پکښې څه اخلاقی مقصد
مومی نو باک ئې نشته. يعنې صفا ټکو کښې ښاغلے سکاټ جېمز دا
حق صرف نقاد ته ورکوی چې هغه دې په فنپار؛ کښې دَ تنقيد په
وخت دا ګوری چې دې فنپارې دَ کوم اخلاقی مقصد خدمت او اشاعت
کړے دے او کنه او د فنکار نه دا حق شوکوی. ھ
۸
فنکار د تخلیق په وخت هم انسان وی او انسان هيڅ حال
کښې د ةَ خپل ځان نه خپل قوت متخیله د ښو بدو شعور او وجدان نه
شی متفی کولے .هغه چې کوم وخت د يو څیز نه الهام 1٧٩50131107
اخلی هم او که بیا دغه څیز بیانوی هم هیڅ حال کښې خپل شعور دَ
ځان نه بیلولے نه شی. دا وېنا درسته نه ده چې يو شاعر کوم وخت
خپله فنپاره تخلیق کوی نو هغه به صرف مجرد جذبه وی نور څه نه.
کوم وخت چې فنکار تخلیق کوی نو دَ هغه دَ جذباتو شدت که هر
څومره زیات وی یا دَ هغو جمالیاتی حس که هر څومره تېز وی هغه
'به د خپل شخصیت او انا نور اړخونه او مظاهر هم قائم ساتی او چې
څومره دَ هغه َ شخصیت او دَ فن پارې تر مېنځه زيات تړون وی
دومره به هغه فنپاره اوچته او عظيمه وىی.
1
د لار د ١٥٩١ نظمونه
ادب دَ يو قام د مسلسل ژوند او د هغه د ارتقا۶ آئينه ده چې
وشن تفص فنف افا مموکض وار غا
حاصلیږی نو دَ دغه مسلسل علم نه یو گال رابهر کول او بیا دغه کال د
خپل اقتباس نه وښکل او پرې بحث کول داسې شې ډے چې زما په
خيال ترې څۀ فائده نه شی رسېدې بلکې عېن ممکنه ده چې دَ
.الستونکيو ذهن پرې پرېشان شی او هغوی د دغه کال دَ ادب په حقله
ةَ هغې تجزیې په وجه غلطې نتیجې ته ورسی او ګمراهۍ کښې
پرېوځی. دَ ادب تجزیه کول هسې هم ډېر ګران کار دے. ځکه چې ادب
َ زرګونو کلونو دا ورثې دَ ادب. دَ حال د بې اطمينانۍ یا خوشحالۍ
او دَ مستقبل دَ رڼا یا تيارې پرتو لری. او ظاهره خبره ده چې دا دزې
متضاد او له یو بله بالکل جدا څیزونه هیڅ کله یو عمل تجزيه نھه شی
شلولي خو ء ارد په نلم کښې زموږ به ژبه کنن هه بغېر د خد
وجې دا بدعت شروع شوے دے چې دَ کال په ادب تبصرې کيږی او د
دغه کال هېچرې دَ ژوند په لوئ اقتباس یا دَ ادب دَ ماضی په اقتباس
کښې نھه شی کتلے. اوس و ممکنه ده چې نقادان دې پھه یرو
مخصوص کال کښې دَ ادب ځنې واضع رجحانات په گته کړی او بحث
077070727460 (دا هم هله چې دَ مخصوص کال ادب دَ خپل تاریخ د
اتتباس نه ونه ښکلے شی) خو دا بالکل ناممکنه ده چې دَ م غصوص
َ
کال په ادب دې داسې بحث وشی چې محض د دغه کال ادب دې د
نقاد د سترګو وړاندې وی ځکه ما دَ دې مقالې نوم د ٧٥٩١ دَ نظمونو
په ځائې دَ 'لار د ٧۹٩١ نظمونه کېښو.
پښتو کښې په ادب نظریاتی تنقید هسې هم ؛ کم دے زمونږ د
نقادانو اکریت خو هسې پھه دې قائتل دی چې د ژوند او ادب تر
منخدو کلک تررن داو ادب تل تر له 5 ژوند نه قرت غمرسی شر
اوسه پورې زما دَ مطالعې نه داسې تنقيد نه ده تېر شر چې په
شودد اوه رخجه د شوه دا کي وتا کرد
وی. زمونږ نقادان د فن پارې ظاهری ښکلا نه متاثره کیږی خو دَ دغه
فن پارې باطنی او اصل ښکلا باندې هیڅ توجه نه کوی. دا ځکه چې
داسې تنقید کول ډېر ګران کار دے او زمونږ نقادان لا دومره ګران کار
ته ځان نھ شی ورکولے.
په ٧٥٩١ کښې چې کوم نظمونه زَ 0 کښې چاپ شوی دی .
رکد وژ زور0 دص
کن ښا 7207 صه ارو
ښکاره کوی. یو هغه تکرار دے چې لوئ لیکونکی ئې کوی او هر نظم
کښې ئې دَ بل نظم سره توارد شوے وی. دوئ چې دَ کال پھ سر کښې
څه وئیلی وی هم هغه دَ کال په اخر کښې هم وائی (او امېد دخ چې
باقی عمر به ئې هم وائی) داسې دَ دوئ ليک شان کښې یو ډېر
ناپسنديده مينرازم 7 بیبدا شوھ دے. دَ 1 لوئ شاعر اق.
نقاد فېض احمد فیض وئیلی دی چې کوم وخت شاعر په دې پوه شی
چې هغھ سره دَ وئیلو دپاره څۀ څیز پاتې نھ شو او اوس که هغه څه
وه
وائی نو دَ خپلو زړو خیالاتو تکرار به کوی نو هغه وخت هغه له پکار
دی چې دَ ادب دَ محفل نه پاڅی او ادب نوازو ته سلام وکړی. دا ولې؟ ٍ
دا ځکه چې که دې داسې ونه کړی نو دا به ادب سره لوئ ظلم وی
ځکه چې لٌستونکی ادب دې دپاره نه لولی چې په کښې دې بار بار هم
هغه څیزونه ولولی کوم چې دھ یو ځل نه ډېر ځل لُستلی دی. نو که
مر رت نر کر وو کن درد صینه: منیو
دپاره خپله دلکشی بائیلی نو ځکه شاعر دې هغه وخت نظم لیکی چې
دې پوه شی چې دھ سره دَ کولو دپاره څھ نوې خبره شته. ةَ پښتو ځنې
شاعران شعوری یا غېر شعوری طور سره د فیض په دې خبره لګيا دی
عمل کوی او زما دَ اندازې مطابق کھ یو څو نور شاعران (هر شاعر
دې خپل ګرېوان کښې سر ښکته کړی اول زھ او سي نور) عم دغه
لار خپله کړی نو پھ پښتو ادب او شعر به ئې ډېر لوئ اسان وی.
زھ دې منلو دپاره تیار یم چې چونکې د ٧ په شروع او
اخر کښې دَ ژوند مسائلو کښې څه تبدیلی نه ده راغلې نو ځکه
شاعری ئې هم متنوع نه ده. خو دلته زھ يو بل مرض هم لرم او هغه
.وا کو با مول کی قولى ر اؤ#کر ارا مار
خبره نھ ده چې پیچیدګی دې تبدیلی نه قبلوی) نو د اديب ذهنی
ساخت کښې به هم تبیلی نه راځی. اخر دَ حالاتو رفتار سره به دَ هغه
مطمع نظر بدلیږی نه او که مطمع نظر ئې نه بدلیږی نو مسائلو ته د
رسايۍ طريقه به ئې هم نه بدلیږی. اديب او شاعر کښې خو دَ ټولو نه
وبان 3 نان خاصه دَ هغهو دَ مشاهدې ملکه.ده او که دَ دص
خيالاتو کښې ناګرتیا (جمود) راشی نو تر څو ئې چې بله ښکاره
٢ه
نفسیاتی وجه نھ وی نو دَ ادب نقاد به خواه مخواه دا رائً قائموی چې
دَ دغه شاعر يا اديب د مشاهدې قوت ختم شوے دے.
د تکرار دوېم قسم چې د ٧ د لر د نظمونو نه تاره
کیږی هغه نقل دح چې وړو شاعرانو دَ لویو شاعرانو په تتبع کښې
شروغ کړے دے. زھ دا نه وايم چې د لویو شاعرانو دَ ليک شان او
خصوصیتونو پېروی کول ګنې بده خبره ده کھ داسې وی نو دا خو به
نقص نه وھ بلکې خوبی به وه خو افسوس ناکه خبره دا ده چې لوئ
شاعر عاجز په خپله هم تکرار شروع کړی نو هغه خپل پېروکار هم
تکرار کښې مبتلا کړی. دغه وجه ده چې دَ پښتو دَ شاعرانو په جديد
کول کښې. ځلېدونے شاعر پېدا کيږی نه. دا خبره دَ ادب دَ نقادانو د
ترجه مستحقه ده چې د ٧١ نه پس درې څلور کالو کښې چې کوم
کول را لوئ شوی دی او دوئ چې کومې اضافې زمونږ شعری ادب
کښې کړی دی دَ هغې وجوهاتو کښې یوه ډېره غټه وجه دا ده چې
زمونږ شاعرانو مُحنت پرېښے دے. هغه فنکارانه ریاضت ته ئې ملا
ماته ده کوم چې دَ لوئ ادپ ة پېدا کولو اکۍ یره لار ده. د دې دواړه
قسمو تکرارونو خورېدل دَ ادب دپاره ډېر مضر دی او دَ دې ضرر په
خورېدو کښې ډېر لاس دَ صخيم ار رشسښتۍ تقد د فقدان دے او دَ
صحيح او رښتينی تنقيد دَ فقدان يوه ډبره غټه وجه دا ده چې پښتو
کښې دَ ښو لیکونکيو مقابله کښې رسالو او اخبارونو تعداد ګڼ
شوے دے. اوس دا خو هم ناممکنه ده چې یو څو نومونه دې بار بار ھ
هره رساله کښې چاپ کیږی نو دَ اخبارونو مدیران مجبور دی چې هر
هغه 1۳٠5٥٢ چې دوئ ته دَ نظم دَ عنوان لاندې راشی چاپ 8
۳ه
ىن نظمونو د تکنیک په سلسله کښې هم دا ٣ ٣. ۸1
قابله ده چې په ټول ٧٧٩١ کښې پښتنو شاعرانو د هغه زړې لیکې نه
ځان بدل نھ کړو. اجمل. طوفان أو وهمی زمونږ هغه درې شاعران دی
چې پښتو ترې دَ ډېر څھ توقع لری. دوئ کښې یو په دې کال کښې د
نظم په تکنیک څه داسې تجربه ونه کړه چې دَ پښتو پنګه پرې زیاته
شی. دا څومره عجیبه خبره ده چې دې کال کښې دَ نظم تکنیک کښې
یوه تجربه شوې ده او هغه هم دَ نوی شاعر (هر څو که په عمر زوړ
٢ عرب خان دَ لاسه ده. د احمد نديم قاسمی دَ نظم پابندیّ ترجمه
ئې ډېره په پابندۍ کړې ده (حالانکې ورته ئې صرف اثر وئیلی دی)
ورسره ورسره ئې دَ هغو دَ نظم تکنیک هم ډېر په ښه شان خپل کړے
و :
اجمل نظم "اې دَ رحمان هدیرې" زوړ نظم دے او زما په
خيال په .٠٠٩١ کښې ليکلے شوے دے که نه وی نو هغه هم دَ
تکنیک په لحاظ ډېره وچته تجربه ده. طوفان پښتونستان وطنه
کښې دَ لوک ګیت تکنیک ته ډېر رانژدې شوے دے. وهمی د فکر د
تنوع په لحاظ ځان ښه ښکاره کړے دے. مراد پھ یو ډېر زوړ تکنیک
رکا لود اق تر هرا ار
جرت دے. اګر که دَ نظم دَ خو ه سی مرګن ته
اب
خی بت شکن په ته خطاب کښې ولې دومره کن
الد شوے دے. ساقی دې کال کښې نظم نه زياته
توجه ار ته ورکړې ده او نظم کی ئې ليکلے دے نو هغه هم منتور وږو
د1
د هرمز بن هرمز د نظم شاعر او مطرب دوېمه حصه (نوره حصه ئې
لا نھ ده چاپ) ډېره جلدۍ کښې لیکلې:شوې معلومیږی.
که د دې ذکر شوو شاعرانو نه بغېر ما د بل چا نوم نهھ وی
اخستے نو زھ دَ هغو نه معائی غواړم خو حقيقت دا دے چې دَ دغو
شاعرانو تخلیقاتو به زھ پھه دې تاثر اخستلو مجبور کړه يم چې دا .
نظمونه کم او نقلونه زیات دی.
775د7775 1و
د٥ ٥
د ژبو مور
د پمتر د ظامت اه خپله د ور په کلم خلفو کي
مختلفې دعوې کیږی چا له چې خدائې پاک څومره وس او علم ورکړے
: ده هغه د پښتو د قدامت وچته دعوی لریئ خي مود كيرۍ. :
چې ښاغلی حبیبی دَ یو ډبر ليک په واسطه دَ پښتو قدامت دَ عیسئ
عليه السلام نه درې زره کاله اګاهو پورې ورسولو (ښاغلے حبیبی اوس
په خپله دا رائې نه لری) دَ دوی نه پس ځنې عالمانو د ابراهيم عليه
السلام د پښتونولو کوشش وکړو او ځنو خو لا پھ کښې دا هم ووئیل
چې په خپله دَ آدم عليه السلام ژبه هم پښتو وه. غرض دا چې علمی
او غېر علمی زیارونه ټول دې ته متوجه شو چې دَ پښتو دَ قدامت
توو دپاره دَ ندنل په ورانډي کن حالانکې لکه چې څنګه د
.ښاغلی دوست محمد خان کامل رائې ده اصلی دَ بحث خبره د پښتو
قدامت نه بلکې ة پښتو اهلیت دے. په دې به څى وشی که دَ پښتو
په حقله دا دعوی ثابته کړې شی چې دا ةَ کائنات ژبه ده بلکې دا
7 ت7 7 را ت7 777-477 5
2 زابنې حال کښې ده چې نه پھ کښې یو اخبار شته» نه رساله؛
نه دَ مدرسی ژبه ده» نه دَ سکرل. نه د عدالت ژبه ده» نه دَ دفتر» یوه
بین الاقوامی غنډه کښې هم دَ دې ژبې اهمیت نه دے تسليم شوے او
داسې نور او داسې نور. |
٥
دَ ماضی په حقله غور کول همېشه دَ انسان یوه مشغله پاتې
شوې ده. د دې فائدې هم شته او نقصان هم. ولې لو بده مرغه مونږ دَ
پښتو دَ ماضی په حقله دَ دې مشغلې صرف په نقصانونو خبر شوی
یو او بس. د پښتو دَ قدامت دَ ثابتولو دا مشغله دَ دوېم لوئی جنګ
په ورځو کښې شروع شوه ځکه چې زمونږ له بده قسمته هټلر ته دَ
يهودیانو د خاتمې دپاره دا رایاد شو چې جرمن قوم د اریائی نسل سره
ھ تعلق لری. پېرنګیانو سره دَ دښمنۍ په وجه دَ اېشیا اکثرو قومونو ځان
ته أریه وئيل شروع کړل. احالانکې پېرنګیان هم آریائی نسل سره تعلق
لری) او چونکې دَ پېرنګیانو ځنې عالمانو دَ ډېرې مودې راسې دَ
معلومې دنیا ژبې پھ دوه څانګو آریائی او سامی کښې وېشلې وے او
پښتو هم په دغه بنياد آریائی ژبه ګڼلې شوې ده ځکه نو دَ آریا ګانو دَ
ماضی دَ عظمت نه دَ مرعوبیت په وجه دا ضروری شوه چې زمونږ
عالمار ډ ثابته کړی چې پښتو په آریائی ژبو کښې له ټولو نه زړه ژبه
ده. د وور و٥ 1 په او سامی په اسانو اصطلاحاتو
کښې کول څښتل هغوی د انسانی ارتقاب پھ حقله یو خاص خيال لرلو او
دوی دا تشريح دَ دغه خيال سره مطابق وه. د دې عالمانو دا خيال
وھ چې انسان په اوائلو کښې یو عام حېوان وھ چې یا خو ئې ضمیر
نه لرلو او کھ لرلو ئې نو دَ مافی الضمیر دَ اظهار دپاره دَ ژبې په
استعمال نه پوهېدو او خپل مطلب به ئې دَ اشارو او حرکتونو په
ذریعه څرګندولو. َ دې خيال مطابق انسان دَ تکلم خاصیت ورو ورو او
د خارجی فطری مظاهرو دَ اوازونو نه زده کړو. دَ سپی غپ. دَ مرغو
شور دَ وریځو ګړګوړ او دَ آبشارونو او سیندونو اوازونو انسان کښې دَ
ان | |
'نقل په ذريعه دَ تکلم خاصیت پېدا کړو او دغسې دَ دنيا په مختلفو
انر کېی ل0 دو اسا تفه اسا ما خره دچ د
باهمی ربط په ذریعه پھه کښې ترقی کېده او اخر ئې دَ يوې باضابطه
ژبې شکل اختيار کړو.
دا نظريه يواځې په دې غلطه نه ده چې دَ دې دَ منلو په
صورت کښې به اشرف المخلوقات دَ اشرفیت دَ کرسۍ نه راپرېوځی
بلکې د دې دَ غلطۍ يو دليل دا هم دے چې دا نظريه دَ انسانی ارتقاء
په حقله دَ مذهب د ېش شوی خبال سره ره خوری. از لته د
مذهب دَ حقانیت بحث چېړل نه غواړم ځکه چې دَ مذهب په حقله هر
سح يږ خپل خيال قائمولو کښنې آزاد ان وف دعامق.
شمعکرکرمد دی داش مکحشانګا نه ې شی.
.تر اوسه پورې دَ ټولو نه وړومے ليکلے تاريخ دَ بائبل زړه عهد نامه ده
کل دغه مه راش |
' په ابتدا کښې الله اسمانونه او زمکه پېداً کړل# او زمکه
ورانه او خالی وه او په مخ دَ زمکې تيارھ وه او دَ الله روح د أبو په
مخ رپېدو# او الله ووئیل چې رڼا دې شی نو رڼا شوله# او الله رڼا
.ولیدله چې ښه ده نو الله را لھ تيارې نه بيله کړه# او الله را ته ورځ
ووئيله او تیارې ته ئې شپه ووئیله نو نماښام او صباح وړومبۍ ورځ
شوله ته" (پېدائښت باب اول آیات ۵-١ ) ھ
پھ وړومبو دوؤ آیاتونو کښې دَ خدائې پاک دَ عمل ذکر دے
.ولې پھ دوېم او پنځم آیت کښې دَ خدائې پاک دَ قول ذکر دے. ظاهره
ده چې دا قول به قابل سماعت وھ او په یره ژبه کښې به و۵. زړه عهد
۸
نامه کښې مخکښې ذکر راځی:
1 او الله هغه فضا ته ستان وزاتھ : اپیدائتښت ۸:۱)
تيا وانئی:؛ | |
'نو الله انسان په خپل صورت پېدا که دَ الله په صورت ئې
پېدا که # نر او ښځه ئې پېدا کړل# او الله دوی له برکت ورکه او
0 ووئيل چې بار دار او ډېر شئ او زمکه ډکه کړئ او لاندې
ئې کړئ#" (پېدائتښت )۸۲٨ .۷۲ :١
1777 77 979777
'خلق اانسان علمه السيان"
(خدائې اشتا نس کرو او وبنا َد
او علم آدم الاسمآء کَلنا'"
(خدائې پاک آدم عليه السلام ته ټول نومونه ورزده کړل)
نو په دې بنا د مغربی پوهانو دا نظريه چې 07 ٨٣
کښې تکلم نه شو کولے محض قیاس آرائی ده ځکه چې دَ تورات او |
قرآن په رڼا کښې انسان دَ پېدائش سره سم قوت بیان حاصل کړے وھه؟
او چې دا منو نو دا به هم ورسره منو چې دا بیان په یوه ژبه کښې وھ
او چې دا ومنلے شی نو دَ ژبې په حقله دا دعوی بې بنياده شی چې .
انسان َ تکلم خاصیت ورو ورو او ةَ خارجی فطری مظاهرو دَ اوازونو
نه زده کړے وھ. ھ
سامی او آریائی ژبو تفریق منونکی دَ 17087
ثبوت کښې دَ مختلفو ژبو تورئ دَ دليل په طور پېش کوی. دوی په
دې طریقه دا ثابتول غواړی چې چونکې دَ دوی دَ خيال مطابق دَ
. ..
أریائی ګروپ دَ مختلفو ژبو تر منځخه ډېر توری آهنګی لحاظ سره یو
شان دی او دغسې دَ سامی ګروپ دَ مختلفو ژبو توری يو بل سره
مشابهت لری نو ځکه دَ دری په خيال دَ دوۍ دا تقسيم صحیح او ذ
ژبو په حقله.رښتينے رهنما - حالانکې دا ههو څم قطعی او حتمی
لو اول خو د سامی او آریائی ژبو تر منځه په زرګونو تورۍ
مشابهت لری دَ مال په طور:
)١( فارښۍ (ارتاتی ا هرس امناضو
نګریستن ِ. نظر
چاغ0 ٢
٨17 7 ٢٢ ٢٢٢
1 ا(لار)- | طريق ا(لار)
"الک لتارھ) ظلمت ا(تيارھ)
٨ لااراز) :. قول (خبره) وغبره 0
او ځکه نو دَ دې لفظونو په بنياد دا دعوی هم ممکنه ده چې
فارای: انګرېزی او عربی د یوګروپ ژبې دی حالانکې په خپله دَ دغو
پوهانو پھ خیال فارسی او انګرېزی اريائی او عربی سامی ژبه ده.
او بیا په دې سلسله کښې اهمه خبره دا هم ده چې تر کومه
یو سائنسی معيار داسې وضع شوے نه وی چې دَ دې فېصله وکړی
چې په ورو کس مشترک لاط پواضل کس د کرس ژي
تورح دے تر هغې پورې محض د لفظونو هم آهنګی څه قطعی دلیل
نه شی کېدے ځکه چې که زھ ووايم چې : 609 تورے انګرېزۍ
پښتو د توری 'ژرندې نه اخستاے دے نو هم دغسې دَ انګرېزۍ
ه٥
عالمان وئیلے شی چې پښتو دا توره دَ انګرېزۍ نه خپل کړے دے. په
دې طريقه به دَ بحث یوه لامتناهی سلسله شروع شی او پرېکړې فېصله
به ګرانه شی .که نو چې تر څو داسې ېی اصول وضع شوی نه وی تر
روما شي فا وراک مار قر
واضح اصول به پھ خپل تائید کښې پېش کوی.
دې ضمن کښې دا یاد ساتل پکار دی چې ځنو عالمانو د هم
داسې مشکلاتو دَ حل کولو دپاره د رېشو او مشتقاتو اصول منځ ته
راوړے دے چې هغه هم په اصل کښې غېر واضح دے. دا عالمان وائی
0 پھ دوو ژبو کښې هم اهنګ توری راشی نو دَ توری اصل ريشسىی ته
کتل پکار دی چې هغه دَ کومې ژبې ده. مثلا َ فازسۍ ترکیب )تګ و
دؤا کښې 'تګ' دَ پښتو دَ تللو د رېښې نه دے نو ځکه دَ دې عالمانو
پھ خيال کښې تګ او دؤ دواړه توری فارسۍ دَ پښتو نه خپل کړی دی.
لېکن که دَ فارسۍ عالمان هم راپاڅی او دا ووائی چې دَ تګ رېشه
تلل نھ دی بلکې تاز ده چې د تازی او ترکتاز پھ کلمو کښې اوس هم
موجوده ده نو فېصله کول به ډېر ګران شی.
هم دغسې مشتقاتو خبره هم ده. د دې عالمانو دَ خبال
مطابق کومه کلمه چې یوه ژبه کښې ډېر مشتقات لری هغه به د هغه
ژبې کلمه ګڼلې شی. په دې دليل به دَ لاطينۍ تورے 40 د
لاطینۍ نه بلکې دَ عربۍ ژبې دَ قانون دَ کلمې نه ماخوذ ګل کیږی
ځکه چې قوانین» تقنین» مقنن او دغسې نور مشتقات لری حالانکې
دا هر چا ته پته ده چې دا تورھ عربۍ دَ لاطينۍ نه اخستے دے.
بیا نو سوال دا پېدا کیږی چې آیا دا بحث به هم داسې روان
:
وی او کم نه د دې فېصله کولو څه صورت هم شته. زما په رائې
000 دې حل شته لېکن دَ هغې دپاره به اول دا ضروری وی چې
مونږ په ځنو بنیادی خبرو متفق شو او دَ ټولو نه ښه او متحد بنیادی
خبره دا ده چې په یو علمی بحث کښې مون دَ اول نه په ذهن کښې دا
خيال نھ راولو چې دا مونږ چې څه عقيده يا نظريه لرو دا خامخا
صحيح ده او زمونږ ټول کوشش دا پکار دخ چې دغه عقیده یا نظريه
ثابته کړو دا بالکل غېر سائنسی رویه ده او یوه مسئله هم دَ دې رویې
په موجرودګۍ کښې نه شی حل کېدے. |
(د زېر تصنیف کتاب د ومر یوفصل)
اسيمیزين پښتو برخه انجنتیرنګ کالج پېښور یونیورسټی )۱٢١٧۷١-٩٠۷۰
8:
ملا ارزانی
ار کموفووقس واو وله شي
کافی اهمیت لری. دا اهمیت صرف په دې ٣-٢ دے چې مُلا ارزانی
زمونږ وړومے صاحب دیوان شاعر وھ بلکې پھ دې وجه هم دے چې د
دھ له دیوانه له دھ نه پس راتلونکیو شاعرانو نه صرف ابا کړې
ده بلکې دَ دې دیوان په بنياد ئې دھ سرد ټالئ دعوې هم کړی دی
خوشحال بابا وائی:
َ مرزا دیوان مې ومانډھ په ګوډی
مښخر مې آززانۍ ظروښکر مختد کړھ
هم دغسې دَ رحمان بابا یوه مقطع ده:
دَ مرزا دَ ارزانی دعوی به پرې کا
قدردان دَ شاعرانو رحمان راغے
ةَ ارزانی یو بل ډېر لوئې اهمبتث . د چې دے لکه دَ پټې
خزانې" دَ اکثرو شاعرانو دَ یو راوی یا دَ راوی دَ پلار دَ بیان یا َ چا دَ
بیاض په حراله ژرندھ نه دے بلکې دَ دھ دَ ژوند ثبوتونه دَ دھ له
مخالفینو او موافقینو دواړو لھ شهادته ثابت دی. اخون دروېزه چې دَ
پیرروښان او دَ هغه دَ تعلیماتو سخت دښمن دے ارزانی نھ صرف دَ یو
عالم او شاعر په حېثیت تسلیموی بلکې تر دې حده مبالغه کوی چې
ةَ خېرالبیان لیکونکے ئې ګڼی. حالانکې که ارزانی دَ خېرالبیان
لیکونکے وے نو خپل کتاب به ئې بل ته نه پرېښو او دَ اخون دروېزه د
وبنا مطابق به له پیرروښان نه نهھ خفه کېدھ او که خفه کېدھ نو دَ
٣٢
خېرالبیان خپله حصه به ئې ځان سره هندوستان ته وړله. په دې دَ
'ارزانی حبثیت : تاریخ دپاره ډېر اهم د چې َ هغم له دیوانه مونږ
ته دا ثابت شو چې هغھ یو ځل پیرروښان منلے دے نو بيا ترې اوړېدلے
نھ دے او تر اخره ئې هم دَ هغه تصوف درس ورکړے دے چې دھ له
ٍ پیرروښانه زده کړے وھ. ثږ
ارزانی دَ خپل دیوان پھ ذريعه يوه بله تاریخی غلطی درسته
کړې ده. پټه خزانه دَ پښتو شاعری تر دوېمی صدۍ هجری رسنولې ده
خو د ارزاتی له دیوانه داسې ثابتیږی چې دَ پښتو شاعرۍ تر لسمې
صدۍ دومره ترقی نما وه کړۍ چې دا ترې ثابته شی چې دَ پټې خزانې
دَ شاعرانو د شاعرۍ لمونې برحقه دی. دَ مثال پھه طور زھ د ارزانی
داسې شعرونه بيانوم چې پکښې داسې درې سیلابی توری استعمال
شوی دی چې وزن کښې به هله راځی چې پهھه غلط ځائې ئې زور ورکړئ.
دا شعر وځیرئ : | ھ
ثږ که طالب ئې مقصود غواړه
له دې افغانی بيانه
د دو خبرې اوره ٍ
. لم دې ارزانۍ افغانه
اوس دېو دواړو شعرونو کښې افغانی او ارزانۍ درې سيلابيز توری
دی چې اصل زور ئې پھ وړومبی سېلاب دے حالانکې دَ دھ دیوان
کښې داسې شعرونه هم شته چې په د په صحيح سېلابٍ زور
ورکړے شوے دے. مثلاً: ھ
٤
ارزانی افغان وکښلې
َ خپل زړھ له تصور ئې
پھه سېلابونو غلط ځائې کښنې د زور دا اعتراض په مرزا. دولت او
نورو روښانی شاعرانو هم واردیږی نو لھ دې دا ثابته شی چې دغه
نه د بر داعږرۍ را زو د او وه
چې يه پښتنو ئې کړے دے او اصل حقيقت ئې واضحه کړے دے.
ارزانی تصوف خو دَ تصوف دَ تاریخ یو داسې باب د چې
اثر ئې په څوارلسمه صدۍ کښې دَ حمزه شنواری تر شاعرۍ رارسېدلے
دح او دَ حمزه مرحوم مکتب فکر به ئې تر ډېره لرې پورې بوځی.
انشاء الله ځکه زھ ورته صرف اشاره کول کافی ګڼم.
8 مرصرع په لعات داي وووبله ورن درمي سرو 3
ارزانی په دیوان کښې ځائې په ځائې:
ارزانی په پښتو وکښو -
دا کلام په څو څو شرحې
َ فقير پښتو خبرې
کد راي
ارزانی پھ پښتو ژبه
دھ لم زړھ وشو دا شعر
دا پښتو خبرې واوره
له دې ارزانی افغانه
عٌندې شعرونه موندے شی دا هم هغه خصوصیيت دے چې وروستو
خوفحال يبا رخان یاب او دور و شاعراپو خبل سه خوفغال زا
سش
پارسی شعر مې هم زده سليقه لرم دَ دواړو
پښتو شعر مې خوښ کړھ هر څوک خپل ګڼی ښاغلی
او د رحمان بابا شعر دے: :۰
چې کشور دَ افغانانو معطر شی
د هر بېت مصرعه مې زلفې د خوبان کړې
ره شنوارے وائی
وائنی اغيار چې د دوزځ ژبه ده
رھ به حنت ته د پښتو سره ځم
َ موضوع نه علاوه ارژاد ئی فارم کښې هم یوه ورته پرېسښي ده چي تر
اوسه پرې پښتانه شاعران تجربې کوی. ارزانی دیوان لا چاپ شوے
خو نھ دے خو چې کومې نمونې ئې له مختلفو ذريعو نه مونږ ته
رارسېدلے دی له هغو دا ښکاری چې دَ پښتو غزل ابتدا َ اتو سېلابو د
مصرعې نه شوې ده. بیا خوشحال بابا او رحمان بابا دا اتھ سېلابی
مصرغعې خپلو قصيدو دپاره استعمال کړې او اکثر ئې له اتو
سېلابونو نه اووھ سېلابه کړی دی. دَ خوشحال بابا او رحمان بابا په
پېزوۍ کښې نورو ډېرو شاعراڼو هم دا فارم خوښ کړے دے او اګر چې
د راه دیوان کښې دَ څوارلسو او پنځلسو سېلابونو مصرعې هم
شته خر له دې انکار 217 کېد» چې دا هم زور ته دَ ارزانی
بخښنه ده.
(درې مياشت ۸ م 070717--٢٣٢
: .
علی خان
د علی خان په باره کښې مونږ سره ډېر کم معلومات دی. له
روند ارل .کد ود وداي لي د فاضل ملګری پروفېسر
تقويم الحق کاکاخېل تو خان دَ دیروان پھ مقدمه کښې دا شعر
راوړے دے:
سا غلبېل کېدھ علی احمده
چې مدام دې تېرو غشو ته سپر دے
او دَ دې شعر په بنياد ئې دا دعوئ کړې ده چې دَ علی خان ثږ
اصل نوم علی احمد خان وھ. له بده مرغه د علی خان دا شعر نم دَ
سید محمد تقویم الحق کاکاخېل صاحب په مرتب کړی دیوان کښې
شته او نه ئې هغه دیوان کښې چې قاضی عبدالسلام صاحب زيارتی
ووی نه مخکښې په ۱۳٣١ هجری قمری (دیارلس سره اتو .
بککرښر هجری قمری) کښې چاپ کړے وھ. بيا له دې شعره دا نه
ثابتیږی چې دَ غښغار افو غلر اغه ار رف باهمراهت
ترې دا ثابتیږی چې دَ علی خان نامه علی احمد وه.
ار :اط کرۍ لږ کورالعز الال عزدق
دوستانو ته معلومه د چې کوم دیوان سره د دوئ مقدمه چاپ شوې
وه هغه هم هغه دیوان دح چې قاضی عبدالسلام نا سات چاپ
کړے وھ او دَ دوئ خپله مقدمه دَ قاضی صاحب په 47س 1 ھ
٧ ٍ ٍ
بلکې په هغه قلمی نسخې مبنی وه چې دَ دوئ دَ خاندان په کتب
ځانه کښې وه او دا بره ذکر شوې مقطع د - تقويم الحق کاکاخېل د
غانبان کاب خانې نسخې نهائقل شوې ده. دَ دې يوې قلمی نسخې نه
علاوه تقویم الحق کاکاخېل صاحب په خپله دیباچه کښې د دیزان د
مختلفو قلمی نسځو دَ راجمع کولو ذکر هم کوی خو لھ بده مرغه ئې
1 دغو قلمی نمو هرغ فصيل دو دج بيان کرس حالانکې دا ډ بره
زياته ضروری وه او خاص طور سر پچ داسې صورت کښې چې
. برطانوی. هندی. پاکستانی او افغانی کتب خانو کښې دَ علی خان دَ
یوې قلمی نسخې ذکر هم نشته. دَ قاضی عبدالسلام زیارتی دَ چاپ
نسخې نه مخکښې ما د قاضی محمد یوسف فاروقی دَ یو يادداشت
نه دا اندازه لګولې وه چې دَ علی خان وړومبۍ قلمی نسخه هغوی سره
وه خو هغوی چې کاتب له دَ ليکلو دپاره ورکړه نو لھ هغه نه چا پټه
0 سيد تقویم الحق کاکاخېل خاندانی قلمی نسخه هم اوس ورکه ده
لېکن دا مقطع دَ پښتو اکېډيمۍ دَ زړو شاعرانو یوه خطی مجموعه
'کښې سره دَ غزله شته چې زما حافظه که غلطی نه کوی نو مطلع ئې
دا ده : | ْ' ھ
نن زما پھ زړھ ډېره د غم لښکر دے
تما ووه مې لاندې سراسر دے
غد دخووف2اب بو خی د وی غيی
مرحوم په اول ځل پښتانه شعراء لومړی ټوک کښې دے نه يرواځې .
خټک وګڼلو بلکې بغېر دَ څه ثبوته ئې ورته دَ کاظم خان شېدا ورور
هم ووئيل. پھ دې مسئله تر ډېره زنته خی کال چې دغه بحث
٨۸
کښې مرحوم دوست محمد خان کامل یو خوا او صدیق الله رښتين او
سرفراز خان خټک مرحوم له بله خوا سره دَ خپلو خپلو ملګریو حصه
واخسته. خو هر کله چې دَ قمبر علی خان نمسیو دَ خپل نيکه مکمل
دیوان چاپ کړو نو دَ قمبر علی خان له يوې مقطعې نه ثابته شوه چې
دھ خړل هم عصر مهمنزے" ګڼلو ځکه نو اوس خو دا بحث ختم شو
او دا ثابته شوه چې علی خان و وھ او دَ منتف وق دې |
نتیجې ته مرحوم کامل مومند مخکښې هم رسېدلے وھ دوئ پخپله
تحقيقىی مقاله کښې دا وئيلی وو (الفاظ زما دی) چې د دیوان د .
داخلی شهادت نه دا ثابتیږی چې علی خان د هشنغر وھ او چونکې د
هشنغر ابادی په مهمن زیو مشتمله ده نو تر څو چې بل شان ثابته نه
شی علی خان به مهمن زے ګڼْو.
علی خان هشنغر کښې د کوم ځائې وھ د دې هیڅ پته نه
لګی. دَ هغه له ديوانه صرف دا ښکاری چې هغه دَ جيندی د غارې
اوسېدونکے وھ لکه چې وائی: ھ ھ ٍ
بو لکا پھ رد همدعهرو هم
څښلے مې ساده صافې أبھ دی دَ جیيندی
اوس دَ جيندی په غاړه دومره کلی او بانهې ابادې دی چې تر
کرنص طوږر هلو کی دا وراک ورش کر دوو هان
خان د کوم کلی وھ او که داسې د نرر ريو د رس
اټکل مبنی وی. ھ
٢ 0٧
. له دیوانه هیڅ ثبوت په لاس نه راځی او هر چا چې داسې ې دعوی کړې
٩
وروغ عخکض ونان رکف شد وه راښ
قیاسونه کله کله ډېر ګمراه کن ثابتیږی. دي هان ير رد
ھ سن دَ هجر غر وھ سر دَ کاڼی ترې کمتر وھ
ورځ وه دیارلسمه دَ ذی الحجې په تحریر کښې
دې نه دَ قاضی عبدالسلام ماغصعوکو و من صا
پوری او بيا له هغھ نه تر سید تقويم الحق کاکاخېل صاحب پورې
عالمانو دا استنباط کولو چې دا د دیارلسمې ذی الحجې ٠٨۱۸۰
(یولس سوه اتیا هجری قمری) دَ څه واقعې په باره کښې وئيلے شوے
شعر دے. حتئ چې دَ افغان عالمانو دپاره خو دا کال ۱٨۱٨١( ) زمونږ
د اب تاريع يره ښمانه جوړه شري ده ار هر تاي فياس نه د يولښن
سره اتيا پورې یا له دغه مخکښې یا وروستو پورې رسولے شو.
َ محمدی صاحبزاده په سلسله کښې دَ تحقیق په دوران کښې
دووفرهو شن دض کی فا فرصکال لس شه اا
٠ه نه بلکې دولس سره شل ٢۲۲۰١ ھم دے. یعنې دَ 0 1٢
سوه) کال دَ واقعې نه دَ کاڼی دَ سر اک یعنې شل) کم دے. چونکې دَ
محمدی صا حبزاده دَ وفات کال هم دا دے نو ۰ه په مقابله کښې
دې نوې تجزیې زاړھ قیاسونه ګمراه کن ثابت کړھ او بد محملٍ
تقويم الحق کاکاخېل دَ نوی ایډیشن په يو دوه خبرې کښې ډېره په
سپينه دا ذکر کړے دے او دا توجيه ئې قابل ذکر ګڼلې ده.
ةَ علی خان دَ تعليم او تربیت په باره. کښې له دیوانه دا پته .
قم غ دولر ضاره ترو کو د رکی زږ
شاعرانو چې دَ علی خان ذکر کړے دے نو ورته اخون زاده علی خان ئې
۷۰
وئیلی دی او لھ دې نه دا ثابتیږی چې علی خان په یوه عالمانه کورنۍ
٩ -- 777- |
دَ علی خان دیوان دَ حروف تهجی دَ نوی ترتیب په لحاظ نه
د- مرتب شوے. ځکه نو پکار وھ چې پروفېسر تقويم الحق کاکاخېل
صاحب سره څومره قلمی نسخې وې د هغو په بنياد ٣ حروف
تهجی په لحاظ بيا له سره مرتب کړے وے او دا ټولې نسخې ئې
خپلو کښې مقابله کړے وے خو له بده مرغه داسې ونه شو او اوس د
دې -نبرې ډېر کم امېد کېدے شئ چې دا ټولې نسخې بيا ٣-7
بیا ئې خپلو کښې مقابله وشی. ما دَ دربو نسځو سره د دیوان ن صقایله.
کړې ده او َ تقویم صاحب دَ نسخې په امېد مې کار اټال کړے دے.
علی خان دَ دوه معاصرو لیکونکيو نه دَ استفادې اعتراف
کوی یو ځانې وائی: |
وه ٣۳۲ ھ۲ھ۸4۶٣ ؛ 00000000700
ٍ په دا دواړو پسې ما ده ځکه کړې اقتدا دا
دې شعر کښنې علی خان محمدی صاحبزاده خپل رهنما ٣-٣۶
او د جامی ذکر ځکه کوی چې دَ هغه دَ شعرونو ئې پښتو کښې ترجمه
کړې ده وائی: ١
علی خان چې په پښتو کړھ د چامی صاحب پېتؤنه.
ګویا ښکليو جامې وښکې نوې اغندی زېبا د
بل ځائې وائی: ھ
دا هغه قسمه غزل دے چې "صاحب" وې
له خاطره مې ارام او فراغت لاړ
۷۱
علی خان د دې 7797777 ٢ 7577-7-4
په "په خزانه فی الميزان کښې دا انکشاف کړے دے چې دا اص
ګدون" دح چې دیوان ئې اوس اوس چاپ شوے دے او په دغه زمکه
کې غرل یه ادن ھ .
دموخوکاغو وف شرعنهو ار کرت
١٤٥ 70170000 هر و د د در سر
. کاکاخېل شرحې نیولې ده لېکن دَ دې باوجود هم پښتو کښې یو
'انفرادی مقام لری. دَ دھ یو څو شعرونه پېش کوم:
.چې خورې زلفې رايادې کړم د ترو
جمع زړھ هغه ساعت شی خور له ما
.د رقیب په نغوته ښه خوی دَ یار بد شه
عاقبت په کږه پښه شی سم پېزار کچ
حکیمان مې ځکه وینو ته روح وائی ٍ
کو رھ لما روح
ةَ عاشق زړھ چې خوبی کرش پو رنکټ
ھ ورپسې لکسنه داته و عُسلم وچاؤد
دَ تن ترکې دې ژر راځی سلام له ٍ1
ٍ نن َ تخت لائقه ترکه باګرامۍ ده
بلاردي د عم وی رارروښت الو ته
زھ لا طمع دار له غنم رنګو دَ وفا يم
َ یارانو د هجران لھ جور و جرمه . ھ
یوه سترګه مې باړه شوه بله کرمه
۷٢
دَ کوڅې ګټ به دې پرې نه ږدم رقیب ته
اپريدے شوم و مغل ته خېبر نیسم
علی خان دې وړوکی عندې دیوان کښې صرف غزلونه نه
دی بلکې قصيدې . نظمونه» مخمس؛. قطعې او رباعیات هم شته او که
مکمل دیوان ئې پېدا شو نو شاید چې د دھ د شاعرۍ ډېر پټ
کنجونه او ګنجونه راښکاره شی. هم دغه څه مونږ دَ هغھ دَ نورو
لیکونو متعلق هم وئیلے شو. په دیوان کښې دَ شاعرۍ په دفاع کښې
لوب رشا در دع شا راس و
عالمان شعر په څه ګڼی ممنوع
| ډېر ابیات له آنحضرته دی مسموع
دا اندازه بې بنياده نه ده چې که علی خان نثر ليکلے وی نو تنقیدی
مضامین به ئې خامخا له قلمه وتلی وی.
0
پښتو ته ته د خوشحال بخښنې
خوشحال بابا چې په پښتو ليک شروع کولو نو دا هغه ورځې
وے چې په خپله د خوشحال بابا دَ اعتراف مطابق پښتو لا هغسې
بکره پرته وه . د نثر حال ئې دا وھ چې دَ پښتو څه مستند ليک دود
فر صعاد دی سو لو کر غری خفضرهوص ت په
مذهبی بحث و مباحئې پورې محدود زو روښان دَ خپلې وېنا
مطابق خپل خېرالبیان دَ سورت رحمان په رنګ کښې دَ لیکلو کوشش
څه وکړو چې پښتو ته ئې يو اسلوب ور وبخښلو او تر اوسه زمونږ
نقادان دا رائې لری چې دَ پیر روښان مسجع او مقفئ عبارت دَ پښتو
اول ري سک دد مالانکې لک څنګه ښ ويکۍ شز ٤ پر
روښان ذاتی اسلوب نه بلکې لکه څنګه چې هغه وائی دَ سورت رحشلن
په طرز کښې دَ لیکلو کوشش وھ او لکه څنګه چې سورت رحمن د
لڼائ المرففاغفسن کار اییومرغاضے ذشراهرزھ
ایاتونه لیدلی کیږی دغسې دَ خېرالبیان اسلوب کښې هم د 'په قرآن .
کښې دی عیان 'أو 'پېغمبر ویلی دی عليه السلام تکرار او وړې وړې
موزونې فقرې راځائې شوی دی له دې نه په وروسته دَ پښتو نشر دَ
اسلوب او سبک په حقله څه قطعی او حتمی شهادت نشته يا کم از
کم خوشحال بابا ته ئې علم نه وھ او ځکه نو خوشحال بابا مجبور
شو دے چې دَ پښتو ادب دغه حالت ته دَ يوې داسې پېغلې سره
ً :
تشبيه ورکړی چې چا ئې پلو له مخه نه وی اخستے دا خو دَ نشر حال
------ سه د سوت
دې حقله خوشحال بابا وائی |
ی0س
چې ښکاره ئې دَ خبرو راته خوند کړ |
مت عرئمور اا د
ګڼه شعر دَ پښتو وھ غېر سال
نه ئې وزن نه تقطيع نه ئې عروض وو
دوه مصراع ئې دَ خفیف بحر دوه طال
نتن:00 02000000
نه صفت نه ئې تشبيه نه ئې مثال .
پښتو ژبه مشکله دَ دې بحر موندھ نه شی ثږ
هم ما لره یو څو بحره په ډېر مښود راغلی
| او قریب قریب هم دغه شکایت کاظم خان شېدا په يل وړ
کښې د پښتو ةَ کم مایګۍ په نسبت کړے دے.
خوشحال بابا په داسې وخت کښې دَ پښتو ادب علم بلند کړو.
دې ضمن کښې دَ هغه عظيمه بخښنه يواځې دَ هغه نشری او شعری
مجموعې نه دی بلکې دَ پښتو دَ هغه رسم الخط وضع کول دی چې
پوهاند صديق الله رښتين ورته دَ خټکو دَ #7 شغوهموراکۍ اد
چې خصوصیت ئې.دا دح چې دَ پښتو دَ هر دروند توری دَ پاسه
پکښې وړوکے همزه ليکلے کیږی او چې دَ خېرالبيان د الهامی لیک
دود او دَ موجوده رسم الخط تر مینځه دَ بررزح کار کروی. په دې حقله
٧ ٩
زما ګزان او فاضل دوست ښاغلی سرفراز خان عقاب خټک دَ کوئټې د .
ظفر الاسلام په يره پرچه کښې ښه درنه او دقيقه مقاله لیکلې ده
چې زھ ئې محض په حواله اکتفا کوم. د ليک دود نه پس پښتو ته د
خوشحال بابا دوېمه لویه بخښنه دَ هغه دَ د د دن
| نتیجه کښې په بحرونو د تجربې کوشش دے.
د خوشحال بابا نه وړاندې او د پټې خزانې َ معلومېدو نه اول
د پښتو اکثره بلکې ټوله شعری سرمايه دَ اووھ سېلاييزو او ډېره کمه د |
سښ .سبلاييزو مصرعو د شعرونو نه جوړه وه. خوشعال يسا دوه نوی
وزنونه د پنځلس مېلاهزو او ځوارلسئ سېلا يوو مصرغو په شکل
کښې منځ ته راوستل او شاید چې هم دا هغه بحرونه دی چې خوشحال
بابا ورته په دې شعر کښې اشاره کړې ده:
. پښتو ژبه مشکله دَ دې بحر موندھ نھ شی
| . هم ما لره یو څو بحره په ډېر مښود راغلی
د دې دواړو بحرونو په حقله زما ذاتی خيال دا دے چې
0ه دې تحریک دَ پښتو دَ چاربېتو دَ بحر نه شوه دے
چې دَ پښتو بحرونو خزانې دی او چې په لږ کوشش ترې نه بېشماره
بحرونه وضع کېدے شی. په هر رنګ چې وی ولې دَ پښتو غزل او
قصیدې دپاره دَ چاربیتو دَ بحرونو اختيارول هم دَ خوشحال بابا د
تنوع پسندۍ ثبوت دے او دَ هغه دَ طبیعت دا خاصیت مونږ دَ هغه
درېمې بخښنې ته رارسوی چې خوشحال بابا پښتو ادب ته کړے ده. َ
ھ د خوشخال بابا نه وړاندې د پښتو شعر دَ فولکلوری اصنافو
.نه بغېر محض تر غزله محدود وھ چې تر اوسه زمونږ په سيمه ة.|
۷۹
رباعۍ په نوم مشهور دے. او که چرې دې غزل نما څینز کې به دَ
بیان انداز کښې خارجیت پېدا شو نو قصيده به ئې ورته وئیله او بس.
ففعغالد عا هته رور افات وھ مر
کښې راننوېستل او پھ دې طريقه پښتو دَ رباعۍ. مربع. مخمس؛
مسدس. ترکيب بند» ترجيع بند او قطعاتو سره اشنا شوه. |
هم دغه وجه ده چې دَ پښتو شعری مېدان ارت او وسیع شو او
ژبه دَ غزل دَ تنګنائ نه دَ نورو اصنافو ژور مترتعهراور :له او د
ترقۍ امکانات ئې زيات شول او ةَ خوشحال بابا نه وروسته نورو
.شاعرانو بیا دغه اصنافو کښې ډېرې قیمتی تجربې وکړې. دَ شعر
پیکر او ماهیت کښې دَ دې قیمتی بخښنو نه علاوه خوشحال بابا دَ
شعر په لړمون کښې هم دَ روایاتو لار پرېښودله او شعر ئې هغو
موضوعاتو سره اشنا کړو چې تر دغه وخته پرې چا فکر نه وھ کړے.
شعر دَ سیاست دَ مقصد دپاره شعوری طور سره پکارول او دې لړ کښې .
دھ ته د تورې درجه ورکول شاید چې دَ انسان پھ معلوم تاریخ کښې د
خوشحال بابا نه مخکښې چا نه وو کړی. ما چې کله د خوشحال بابا
دا شعر ولست چې :
. زھ نې چا لره وهم قدر ئې چا زده
| ھ . په اور وسېزه دا تورې قلمونه
نو ماته دَ دې شعر نه دا نظريه روښنانه شوه چې خوشحال بابا توره او
'قلم د یو مقصد دپاره راوستی دی او هر کله چې دَ هغه دَ تورې په
حقله د یو خاص مقصد په ضمن کښې هېڅروک هم شک نه کوی ځکه
نو په ډاډه زړھ دا ویلی شو چې خوشحال بابا پھ علمی ادبی تاريخ
٧۷
کښې هغه وړومبنے فنکار دے چې ادب او فن ئې دَ يو مقصد دپاره
نه صرف استعمال کړی دی بلکې په وړومبنی ځل ئې دَ مقصدی ادب
مفکوره هم منځ ته راوستې ده. په دې ضمن کښې دَ خوشحال بابا د |
اولیت او نبوغ یو اضافی دلیل دا هم دح چې دَ دنیا په ادب کښې دَ
مقصد او نه مقصد بحث ههو دَ اتلسمې صدۍ نه پس راننوتے دے.
د ازھ تې چا لره وهم قدر ئې چا زده" مصرعه دا هم راجوتوی
چې خوشحال بابا شعوری طور سره ادب نه دَ اولس او قوم دَ مفادو کار
انستل غواړی او محض دَ يوې خیالی مفکورې یا فلسفې دپاره ئې
استعمالول نه غواړی. ځکه چې د "چا" ضمیر شخصی د انسانانو دپاره
استعمال شوے دے دا یو ځل بيا دا خبره ثابتوی چې خوشحال بابا
خپل قلم هم دغسې د هغو انسانانو َ فاندې دپاره وقف کړے وھ دَ چا
دپاره چې دھ ټول عمر تورې وهلې ځکه نو زما په خيال په درست
| عالم کښې پښتو هغه اولنۍ ژبه ده چې ةَ خوشحال بابا له برکته په
انسانی تاریخ کښې په اول ځل دَ مقصدی ادب دَ الې پ په طور استعمال
ئغویهوفښوشظاغف فتیسمو انا بخ شمبره
یو قومی کردار هم ورکړو. ھ ھ
5 خوشحال بابا نه مخکښې او د هغھ نه وروسته هم بلکې تر
اوسه پورې زمونږ دَ اکثرو شاعرانو موضوعات داسې دی چې هغه دَ
ترجمې په وخت قومی تشخص وبائلی دَ ننایو و که دَ ميرزا
خان انصاری غزل مونږ په فارسۍ کښې ترجمه کړو نو هېڅوک دا نه ٍ
شی وئیلے چې دا شعر کوم پښتون شاعر وئيلے دے لېکن خوشحال بابا |
خپل شعر حتئ چې دَ غزل شعر ته هم یو داسې شخصیت ورکړو چې دَ
ھ 1٢
مق ستندګلو اسانه شوه او هر چا ته د ورایه هم دا معلومیږی چې دا
شعر محض او محض یو پښتون وئيلے شی. ١و و هه ٍ
.خوشحال بابا امه رانا ھ
پھ بل ځائې مې پېرزو نه ئې د یار غمه
ته زما دَ زړھ د مات کودی رېحان ئې
د دې شعرد اورېدو ار ورسم مر رھ اورېدونکی او ..
لستونکي ته د بښتونخوا د کلبر دا روایت ذهن ته رای چۍ د هغسي
مطابق دَ غار رور سا فلر اس :اوظاض بي کاو کرنئ ثږ
ګلونو دَ کرلو دپاره پکاریږی. دا صرف د پښتنو دود دے ځکه نود
دې دود دَ ذکٌر سره سم دا ثابته شی چې دَ شعر ویونکے پښتون دے..
خوشحال بابا خپل شعر کښې یواځې دَ پښتون قومی تشخص
نه ظاهروی بلکې دَ خپل ذاتی شخصیت نقشونه هم خپل شعر کښې |
څرګندوی دا دَ هغمه دَ رومانټسېزم یعنې رومانیت يو لازمی ٍ
خصوصیت دے چې یورپ ته په نولسمه صدۍ کښې معرفی شوے
وھ. د خوشحال بابا د غزل دې شعر ته توجه وکړئد 0
مرګ لره ئې واړه د ډیلی لښکرې راغلې
٢ ار و ٢
دا شعر سم دَ لاسه قاری او اورېدونکے په دې مطمئن کوی
چې دَ دې لیکونک دَ خوشحال بابا نه بغېر بل هېڅوک نه شی کېدے
ځکه چې دا شعر دَ خوشحال بابا دَ ذاتی تجربې او واردارتو اظهار
کوی. هم دغسې دَ خوشحال بابا َ یو دعانيه نظم دا شعر چې:
۷٧ |
تر ایمان چې مې چاپېر دَ يقین کوټ دے
سلامت ئې وساته برج و باره
هر قاری قائل او قانع کړی چې داسې شعر صرف او صرف خوشحال
بابا وئيلے شی. .هم په دې ضمن کښې خوشحال بابا د پښتو شاعرۍ
سره یو بل احسان هم کړے دے دفتعالاا شاعرق وؤ استلو نه
پس مونږ دې نتیجې ته رسو چې خوشحال بابا شاید په مشرق کښې
وړومبے او تر ډېرې مودې يواځينے شاعر دے چې دَ حقیقنت د
. معلومولو پنځه واړه ذریعې یعنې حواس خمسه ئې په شاعرۍ کښې
پکارولی دی. دَ دھ نه مخکښې بلکې لا تر اوسه زمونږ شاعران داسې
ښکاری چې صرف یو حس؛ او هغه دَ نظر حس لری. زمونږ دَ شاعرۍ
په اکثرو برخو کښې محبوب صرف د رنګونو دَ قفس په حېث ظاهر .
کړے شوے دے | و شاعر خپل نور حواس بالکل بېکاره پرېښی دی. |
زېرو دن کر دَ اکثرې برخې دَ ژورې تجزیې نه پس دا معلومیږی
چې زمونږ شاعران صرف سترګې لری او دَ نورو حواسو نه محروم دی.
خوشحال بابا 0
| تنګې دائرې نه راوکښلې ده مختلفو حواسو دَ اطمینان په باره
کښې دَ خوشحال بابا دا شعرونه وځیرئ:
1 د ذائقی حس: ِ1'
چې په ښاخ ئې ډول ډول میوې څانګی .
.لا به کله دَ وصال دَ ونې بر ځورم -.
د لا مد سن
چې ئې ونیسم په غېږ کښې راته ګوری
لکه مست دَ مور په پیو کم کبلی
د شامی حس:
لخلخې دَ نوبهار په هر مشام ځی
ګلدستې ئې ټولوی پير و برنا هم
د سامعی 4-4
د مرغونو دَ نوا لھه موجه ښوری
نه له باده ښورېدنه دَ اشجار شی
نت او داسې نور او داسې نور.
او هم پھ دې لړ کښې پښتو ته دَ مناظر فطرت دَ موضوعاتو
دی د خومحال نیا ليت وښ هچ مناظر نطركت کل د
انسان پنځھ حواسه راپارولی دی. دلته دَ پښتو دَ نورو شاعرانو او د
خرشحال بابا تر منځه دَ بېلتون کرښه واضحه شی. دَ پښتو نور
."شاعران انسانی حسن ښتانئ چی هغه صرف دَ لیدلو څیز دے او صرف
پرې دَ یو حس یعنې باصره یا زیات نه زیات دَ لامسې تسکین کیږی
لېکن فطری حسن کښې دَ پنځو واړو حواسو د تسکین سامان دے او
ځکه خوشحال بابا پښتو کښې په وړومبنی ځل دَ پنځو واړو حوانسو دَ
تسکین دپاره دَ فطرت مناظر دَ خپلې شاعرۍ موضوعات ګرزولی
دی. دې ضمن کښې دَ آصف جاه د باغ په حقله د خوشحال بابا ټول
نظم دَ مثال په طرر دَ راوړو حق لری زھ ئې دَ اختصار له کبله په
تشه حواله اکتفا کوم. | |
د
د شعر نه پس دَ نثر په مېدان کښې هم خوشحال بابا په
رې احسانونه لری. د خوشحال بابا نه اګاهو دَ تذکرة الاوليا دَ نر ھ
شهرت اورو چې په خپلو ټولو تفصیلاتو او جزئیاتو کښې د خېرالبيان
او دَ مخزن الاسلام دَ نشر پھ شان دے او دَ خېرالبيان او مخزن په حقله
د خوشحال بابا رائې دا ده. د خېرالبيان په حقله وائی:
| َ روښان خېرالبيان ئې وھ ليدلے
هغه هم مجهول بيان وھ ناپسندلے
.و3 دروېزه مخزن داسې ستائی: ٍ |
دروېزه چې بیان کړے خپل کتاب دے
من سار واي ده
هر بیان ئې ناموزون مجهول بې رنګه
خالی پاتو له دانشه له فنرهنګه
دروېزه نھ مجتهد دے نه امام دے
دے هم خام تاسې هم خام مخزن هم خام د
ما ةّ دې مقالې په شروع کښې عرض کړے وھ چې دَ خېر
.'البیان "ليک شان" یعنې اسلوب دَ پير روښان خپل اسلوب نو د
د صضشګےىرناووخته عا کون اښ ار
مقفئ لیک شان شعوری طور سره دَ سورت رحمن په تتبع کښې اختيار
شوے دے ځکه نو دَ احتياط تقاضا دا ده چې مونږ دې لیک شان ته دَ
بایزيد روښان ليک شان ونھ وایو. دَ دروېزه له خرا په خپل مخزن
کښې د دغه ليک شان پېروی هم دَ دې حتمی ثبوت نم دے چې دا
لیک شاڼ دَ هغو ورځو دَ پښتو مستند او مروج لیک شان وھ.
۸٢
ځکه چې اول خو لکه چې وویلی شو پیرروښان دَ خپل لیک
شان دپاره د سورت رحشن د تقليد عنذر راوړی او بله دا چې دَ
لنکرنکر یږ ژوږوراڼه دا ومچي داشزاب طلب کتاب پا سن
ځواب به ئې تل هم دَ دغه کتاب به اسلوب کښي کرلۍاترادې چي نرم
| به ئې هم ورسره دَ هغه ځواب طلب کتاب نوم سره نژدې نژدې
کښېښودھ. دَ برهان قاطع پھ ځواب کښې دَ لیکلی کتاب نوم قاطع
ال اوی 2۶واوهالوب نظ عاف وز وفرعت :د
علماؤ پھه دې روایت ښه را غورزوی.
هرکله چې د خېرالبیان او ة خوشحال بابا د نشر تر مینځه د
پښتو دَ څه نثری اثر پته نھ لګی بلکې لا دَ سوات نامې دَ شعرونو نه
داسې معلومیږی چې کم از کم سوات کښې دَ مخزن نثر منلے او قابل
تقلید ګڼلے شو ځکه نو په محفوظه طريقه دا وئیلی شو چې دَ پښتو د
نوی نثر بانی هم خوشحال بابا وھ. دَ دې دعوې يو دليل دا هم دے
چې که چرې په دغه دور کښې داسې څه نثری اثر وے چې دَ خوشحال
بابا د نثر ورسره تعلق پېدا کېدے شوے نو خوشحال بابا به ئې په
موات تامه کټ ظرور د امخون سنره تقابلنی د کير كوشت وت ختال نا
دخ چې خوشحال بابا د مخزن دَ مقبولیت يوه وجه پښتنو کښې
جهالت او نتیجه دَ نورو کتابونو نایابی بيانوی. دَ خوشحال بابا دَ نثر د
مرن لهوړانلۍ د خېرالبيان او هغرن د پر تمرنی د ګرانو استرنکيو
َ تقابلی مطالعې دپاره پېش کوم. د خېرالبيان دې عبارت ته خيال
وکړئ: ھ |
۸۳
که څوک اس اسپې لری کال تېر شی تمام
څښتن ئې اختيار لری چې یو دينار دې ورکه د هر حېوان
يا دې بها کښې له دوه سوؤ درمو دې پنځه ورکی تمام
اخوند دروېزه وائی
امام عمر نسفی وئیلی مبرهن دی. چېْ صوفيان د حق
دوستان دی. چې دَ زړو پھ پاک کردن دی.
دوی پریښې غېره مینه. اشنائی ده له خدایه
موافق دی له کتابه. اراسته دَ پاک رسول په ښه سنن دی."
َ دې په مقابله کښې دَ رل ری ان وستا نام با
عبارت وځیرئ : ٍ ٍ
دستار په حقيقت خبر شه چې دستار په سر کول دَ ښېوې
او نمايۍ دپاره نھ دی دستار دَ مرد شرم او عزت دے تمامی شرم د
مرد پد دستار کښې دے."
و خوشحال بابا نشر نھه صرف روان او شائسته دے بلکې دَ هغو
ټولو تکلیفونو او تصنعاتو هم پاک دے چې څه خو ة مابعد
الطبیعاتی اومافوق الفطری شوکت او دَ عامې ژبې نه د شعوری طور
سره دَ لرې کېدو په وجه پېدا کیږی. دَ خوشحال بابا ذاتی ډائری چې
اکثره حصه ئې افضل خان په خپل تاریخ مرصع کښې دَ بیاض پھ نوم
عیناً نقل کوی دَ دې نه هم زیات شګفته نثر لری یوه نمونه ئې وګورئ:
د اشرف خان ګوزار د نیزې لکه وھ هسې په عظمت وکړ.
کوز شو ولې پرې نھ ووت عابد خان په نیزه وواهھ خو چې پرې ووت
هسې ئې توره وکښه ګوزار وته جوړ شو عابد خان تېر شو په هغه
۸٨ء
نکر ښلي هغه نيع زیت داد ساه د لبرت مه ھ
پرې راغے پاڅېدو. ورسره غاړه غړۍ شو. په أبو کښې ئې دَ هغه سر
ومانډھ. هم پاس په ډنډ کښې پرې ووت د ما نظر پرې وشو حېران
0
ھ دا هم هغه شان نر معلومیږی لکه چې م: منشی احمد جاأن.
راحت زاخېلی صاحب يا دور کښې
استعمال کړے دے. وړې وړې ځينې فقرې دَ عامې وېنا ژبه بې تکلفی
او بې ساختګی دَ خوشحال بابا َ دې نشر خصوصيات دی. او دا هم
هغه خوئی دے چې زمونږ نننی نشر ځان کښې راځائې کړے دے او
ځکه دَ تردید نه بغېر مونږ دا دعوئ کولے شو چې دَ نثر دا سبک هم
خوشحال بابا پښتو ته ورکړے دے. دَ نثر په ضمن کښې دا خبره هم دَ
يادولو ده چې د خوشحال بابا نه وړاندې نثر صرف دَ مذهبی مباحثو
دباره استعمالیدھ. ځکه نو دَ نثر دائره تنګه وه. خوشحال بابا یو خوا دَ
دستار نامې په لیکلو دا ثابته کړه چې پښتو نثر کښې دَ فکری او
لشاصم خر وافھ ته ارطوشرا کی پوشل
باک وماد فارسا ارا رشن
کړل دا ئې ثابته کړه چې پښتو نثر کښې دَ هر قسم مضمرن ځائېدے
شی او دا د نثر مېدان کښې د خوشحال بابنا د ټولو نه لوے خدمت.:
دے. پښتو ژبې او ادب ته دَ خوشحال دَ شکترمشستک نم اه دے
ځکه چې خوشحال بابا یواخې ادب پېدا نھ کړو 1-7-7
پېدا کړل او داسې ئې پښتو ادب ته دَ صدقه جاریه بخښنه وکړه.
خوشحال بابا په کورنۍ کښې دَ هغمه اووھ شپېتو زامنو
۸ ٥
کښې ات شرف خان هجری. سکندر خان خټک. عبدالقادر خان خټک.
صدر خان خټک. او ګوهر خان نامتو شاعران او نشر نګاران يادیږی
بلکې د خوشعال بابا د یو شعر ١ ھ
عطارد دې نور قلم دَ لاسه کیږدی
چې په دا خوبۍ بهرام انشا املا کړه
او سکندر خان دَ دې شعر نه:
چې دَ دھ ئې تربیت کړو
سکه بابا نه وھ هوښيار
دا معلومیږی چې بهرا م ځان هم دَ ليک دَ د دوو
دغسې دَ هغه په دوه دېرشو لوڼو کښې دَ يوې بی بی حليمې ذکر دَ
شعر ویونکې په حېثیت په پټه خزانه کښې هم شوے دے.
افضل خان خټک چې دَ خوشحال بابا نمسے هم وھ دَ پښتو
ادبی دنیا کښې ښه مغروف ادبی شخصیت دے او اګر چې دَ تازه ترین
تحقیق مطابق دَ کاظم خان شېدا او د خوشحال بابا تر منځه خاندانی
نسبت څه مشکوک شوے دے بيا هم تر اوسه کاظم خان شېدا دَ
خوشحال بابا کړوسے ګڼلے شی. او داسې دا خبره شابتیږی چې دَ
خوشحال بابا نه څلور پُشته 0380000707777 خوشحال بابا بخښنې
جاری وے او نننی دور کښې اجمل خټک دا خبره يو ځل بيا روښانه
کړه چې ة خوشحال بابا پھ خپل نسبب کښې پښتو ته دَ درنو بخښو د
سلسله روانه ده او تر هغې به روانه وی تر څو چې دَ خوشحال بابا دا
پېش ګوئی نه وی پوره شوې.
۸١
چې په سرائې کښې به پېدا شی
پس له قرنه پوره سېر
لېکن چې دا هر څه وويلی شی نو دا خبره له ټولو نه زياته :
اهمه ده چې دَ خوشحال بابا پښتو ته دَ ټولو نه لویه عطيه او بخښنه د
دھ هغه تلوسه ده چې دے ئې دَ پښتو دپاره لری او چې دے ئې په دې
: وئیلو مجبور کړے دے چې
چا ئې پلو له جمال وا نه خست
پښتو لا هسې بکره پرته ده
چې په خپله افغانی ژبه نادان دی
٣ 7-1-7۹۳7
| : او دا هم چې
په یوه ژبه وئيل سره پښتو کړو
ولې هېڅ نه شو له یو بل خبردار
او د خوشحال بابا َ هم دې تلوسې نتیجه ده چې دَ پښتون هر
نسل کښې لږ وی که ډېر داسې کسان ضرور پېدا کیږی چې هغوی د
خوشحال بابا َ دې تلوسې نه الهام اخلی او دغسې پښتو مخ په
وړاندې روانه ده او انشاء الله روانه به وی.
تل دې وی پښتو. تل دې وی پښتون.
(توریالے پښتون" پښتو ټولنه کابل افغانستان ثور ۱٥٣١ هش)
۸۷
رحمان بابا دَ هغه رجائیت
ةَ مشرقی شاعرانو دَ کلاسیکی برخې يو لوئې خصوصیت دا
. دے چې دوی د مغربی شاعرانو برعکس ژوند ته یوه واضحه او ښکاره .
رويه نھ لری. نو ځکه دَ دغه شاعرانو دَ ژوند په حقله نظريه يوه
مستقله او اکثرو حالاتو کښې ترقی پسنده نھ وی. د دې غټه وجه دا
ده چې دوی هيچرې خپله شاعری ژوند ته مخامخ کړې نه ده. دا بيله
خبره ده چې حالاتو دوی مجبور کړی دی او په زور ئې دَ دوی ذهن نه
داسې تخلیقات برڅېره کړی دی چې هغو کښې ژوند او د ژوند مسئلو
ته واحې اشارې دی. زما دَ عاجز خيال مطابق خوشحال بابا په
پښتو کښې خو خواه مخواه او په ټول مشرقی ادب کښې غالبا
وړومے شاعر دے چې شاعری او ادب ئې ژوند ته لکه د خپل ځان په
ښه شان څېلمه کړی دی. دَ دھ نه مخکښې تر څو چې مونږ ته دَ خپل
ادبی تاريخ علم دے او دَ دھ نه وروستو تر ډېرې مودې تر هغه وخته
چې ادب کښې دَ مغربی ادب د اشثر لاندې ساهو ادبی تحریک (د
ساهو نه زما مطلب ژوند دے) نه وھ شروع شوه لر ادياتراو
شاعرانو چې مونږ ته خپل څه ادبی آثار پربښی دی هغه ټول دَ ژوند
په حقله نژدې نژدې خاموش دی. |
دغه ټولو شاعرانو خپله شاعری يا خو وخت تېرے ګپلو او يا
ئې پرې دَ خپلو نفسیاتی کشالو 6 0/63 ٧٧١٣٥٧٥٥
۸٨۸ ث.
علاج کولو. دا ټوله ډله لھ ژوند نه مړه وه. یا ئې ځان داسې ظاهرولو
او لا دې ته دوی خپله ژبه کښې حقیقت هم وئيلو او وائی. دا دنيا.
رنه :لا ياښيټ او دوی سره متعلقه خبرې او مسئلې ورته مجاز
او بې فاتدې ښکارېدې او ښکاری. نو داسې حالاتو کښې دَ دوی د
ژوند او شاعرۍ رجائی اړخ باندې څه لیکلی شو؟
څه ته چې مونږ رجائیت وایو هغه ادب کښې دَ هغه رجحان
ملا مضبوطول دی کوم چې انسان ته دَ ژوند په لويه لاره َ خپلې
ما ورافک یغههانو دږ ابا از
نغوته ورکوی. او دغسې انسانی ذهن کښې دَ مخکښې تلو تلوسه پېنا
کوی. ژوند ورته ښائسته کوی او دَ ژوند َ ښائست او ښکلا په خاطر
ورته دَ مصیبتونو او کشالو سره دَ مقابلې کولو سبق ورکوی. او دا
ورته جوتوی چې دَ دې محنت او مشقت يقینی نتیجه خوشحالی او
کامږابی ده. دا رجحان دَ ژوند په حقله َ دې نظریې مخالفت کوی چې
ګنی ژوند دَ يوې حادثې نوم دے او د انسان خوله او وینه دَ دې حادثې
ما خورشص اد في مه مغه ارښکه نولرئ.
َ رحمان بابا دَ شاعرۍ دَ مطالعې نه پس شسړے په دې پوه
شی چې رحمان بابا بنیادی طور سره دَ ژوند په حقله دغه وروستۍ .
نظريه لری. دې ژوند یو داسې شے ګڼی چې هغه کښې انسان او دَ
انسان قوتونو ته هیڅ اختيار نشته نو ځکه دے عام طور دَ ژوند دَ
ښکلا دپاره َ جدوجهد دَ کامیابۍ يقين نه لری او دَ ژوند نقل نه
کوی. ھ 1٢۹
"رحمان بابا زمونږ دَ سیاسی تاريځ په یو داسې دور کښې پېنا
شوے وھ چې هغه زمونږ ةَ سیاسی. معاشرتی او ذهنئ انحطاط دور
وھ. د ایمل خان. خوشحال خان او دريا خان ګرم تحریک سړړ شر
وھ او نتیجه ئې دَ پښتنو د منشا برخلاف راختلې وه. دې حالاتو کښې
که رحمان بابا شعوری طور باندې نه نو غېر شعوری طور باندې خواه
مخواه په دې اثر اخستو مجبور کړے وھ. چې دَ قسمت بدلول دَ سړی
په اختيار کښې نھ دی. نو داسې انحطاطی دور کښې که رحمان بابا د
مایوسۍ وېناګانې کړی وی نو ګرم نه دے. ځکه چې ادب دَ ژوند د
تنقيد. تطهير او دَ تعمیر د وسلې پکارولو خو ډېره اوسنۍ خبره ده او
یقيناً رحمان بابا هغه دور کښې ادب دَ دې مقصد دپاره نه شو
م٢ 1
ةَ رحمان بابا دَ ژوند په حقله رائې او دَ مايوسۍ خوا ته
رجحان د يو بل څیز نه هم متاثره ښکاری او هغه دَ ايران دَ انحطاط
"پدذير ادب تتبع ده. یران نه دَ مغلو په ذريعه او له دوی نه پس چې
کوم ادب هند او دَ پښتونخوا دې حصې ته درامد کړے شوے وھ هغه -
ةَ هغه شکست خوړلی ذهنیت آئینه وه کوم چې ایرانی معاشرې په
هغه ورځو شپو کښې پېدا کړی وو. د عمل او جدوجهد په ځائې چې
عربو ایران ته ورکړی وو دَ قلارې. ساکن او يخ ژوند دَ ایرانیانو ذهنونه
ځان ته رااړولی وو. او دوی ئې خپلو تخلیقاتو کښې په اظهار مجبور
وو. نو دَ دغه ادب په تتبع کښې چې کوم ادب دلته پېدا کېدو هغه به
خواه مخواه د یاس او نا امیدۍ مرقع وھ او ځکه چې فارسی د هغه
درر دَ اشرافیې ژبه وه. نو دَ رحمان بابا متاثره کېدل ترې لازمی وو او
د فارسۍ د دغه دور نه دَ متاثر کېدو نتیجه وه چې رخمان بابا داسې
َ:
وېناګانې کولې چې پکښې دَ دلو 1 جمود طرف ته غالب
رجحان وھ.
خو سره دَ دې هر څو رحمان بابا پښتون وھ او پښتون په اله
اسانه او په خوښه هیچرې د ناستې او ارام طلبۍ ژوند ته هرکلے نه
دے وئيلے . دا پښتون نسلی خصوصیت دے چې هغه دَ رنه یات
پهھ رزم منيین دے او َ سکون نه ورته حرکت ډېر غوره ښکاری. نو ځکه
رحمان بابا کله نا کله داسې شعرونه هم وئیلی دی چې دَ رجائیت شوځ
رنګ لری. دَ رحمان بابا دا شعر :
ښه ده ښه ده دا دنيا
چې توښه ده دَ عقبا
پخپله دا ثابتوی چې رحمان بابا دَ ژوند پھ حقله کله نا کله داسې سوچ
هم کوی چې ژوند که په ښه طريقه وکړے شی نو دَ دائتمی خوشحالۍ
سبب ګرځېدے شی او داسې نابوده شے نه دے لکه چې دوی.ة خپلې
شاعرۍ په اکثره حصه کښې پېش کړے دے.
َ ښو ژوند تېرولو په لاره کښې د تکلیفاتو او مصائبسو دَ
مقابلې اوږدې لاره کښې دَ زړھ نه بائللو تلقین داسې کوی:
که ئې سر لکه منصور عٌندې په دار شی
دغه دار دے و رحمن وته معراج
په هر زړھ چې دَ خپل یار َ غم غبار دے
دغه ار دَ رحمت دے غبارنه دے
ستا وصال دَ سر پرېکړو دے دلېره
ژوندی نه مومی جنت بې مردګانو
..
دې شعرونو کښې رحمان بابا د خپلې عمومی لارې نه بالکل
یو خوا ته شوے دے هغه دَ مقصد په لاره کښې مشقت او تکلیف نه
غاړه :» غړوی او هغه تکلیف چې دَ مقصد په خاطر وزغملے شی
راحت بولی ځکه چې د محنت نتیجه تل خوشحالی وی او دلته دَ هغے
پښتون ذهنیت صفا ځلېږی. یو بل ځائې کښې وائی:
په تلخۍ دَ ميو مست خلق مې خوښ دی
هغه خار چې بوئی دَ ګل لری خار نھ د
دا دَ رحمان بابا د کلام اوفکر څومره لوئے تضاد دے چې يو خوا که
هغه:
کو تمامه دنیيا واړه سره یو شی
او
چې ئې درست صورت غلبېل شي په ازغيو
| وخوړ مه شه د هغې ونې ثمر
وائی او داسې دَ ټول جدوجهد او عمل په نتیجو شک او محنت نه
یواځې ظاهروی نو بل خوا عمل یواځې دَ انسان ةَ قسمت ذمه وار ګڼی
او دَ مقصد په لاره کښې مشقت او محنت سره څومره تړون اه
څرګندوی: ھ
فال به څھ ګورې رحمانه
ھ خپل افعال ة سړۍ فال شی
که په ډېر مشقت لاس لره خدائې راوست
زھ به وايم چې اسان مې دے موندلے
٢
او دَ دغې رویې نه لږ کږلېچ رحمان بابا دَ پښتونولۍ وجه ده.
دص رهاط فها غه ار ماښ
عمل نھ اختيارولو پھ سبب ډېر سرو مه څیزونه هم بې سوده او ناکاره
شی او په صحيح عملء هنر په ظاهره نقصانی څیزونه هم سودمند او
راد شی. دا یو حقيقت دے چې رحمان بابا ئې داسې څرګندوی:
بې هنرو لره قند زهر قاتل دے
قند ئې وګڼه که زهر په هنر خورې
او دې شعر کښې دَ بلند نظرۍ او علو همت څومره اوچت سبق دے:
طلب لھ کوتاهۍ ویره وکړه ھ َ
| کھ هر څو دې لار کوتاهه ده طالبه
خو دَ یو شاعر دَ نظریې په حقله َ هغه دَ یو څو شعرونو نه استنباط
کول د ښه تنقید لیکونکی ښېوه نه ده اګر چې زھ دا هم منم چې د
وړاندې عرض کړی شوی شعرونو نه علاوه به نور هم داسې ډېر اشعار
وی چې دَ رجائیت په حقله دَ مثال په طور پېش کېدے شی خو خبره
بیا هلته راځی چې رحمان بابا داسې شعرونه شعوری طور سره نھ وو
لیگلی ارومله ېل شمررنه سرت ارمعضص هد مه د کن دنت از
۳
اختلاق نامه
ښاغلی همېش خليل د مقدمې. حاشیې او لټون سره یو
کتاب اخلاق نامه دَ پاکستان سټډی سنټر پېښور یونيورسټۍ له خا
شائم شوے دے. د دې کنثاټب ود دعوی شوې ده چې ګندې د
ةَ خوشحال بابا تحریر دے. ښاغلے همېش خلیل په خپله مقدمه کښې
۹ دې دعوې په ثبوت کښې څه دلیل نه پېش کوی. دَ دې برعکس په
دې وېنا خپله دعوی کمزورې کوی (دې کتاب) ةَ خان بابا دَ معلومو
اثارو په فهرست کښې هم نوم نه درلود او نه ئې تر اوسه انکشاف
شوے وھ. ځکه چې په داسې صورت کښې خو دا لا زیاته ضروری وه
چې هغه دلائل بیان شوے وو دَ کومو په بنا چې ښاغلے همېش خلیل
دا کتاب خوشحال خان خټک ته منسوبوی.
له دې نه اګاهو چې دا لحد اا کتاب
خوشحال بابا نھ دے دا ضروری ګڼم چې هغه ټول داخلی مواد وځیرم
د کرمز په نا چي نا افشاه کد شی چيتاید اخلاق ناه د
نس یا صدن وعنار چې ښاغلی همېش ئې دَ ښکاره کولو
تکلیف نه دے کړے.
زما په خیال دَ دې کتاب دَ تصنیف په حقله وړومبۍ غلط
نهمی له دې حقيقت نه پېدا شوې ده چې دا کتاب دَ خوشحال بابا د
یو بل کتاب دستارنامه په حاشيو ليکلے شوے دے. قتلمی کتابونو
په حقله معلومات لرونکیو دپاره دا خبره هیڅ وزن نھ لری ځکه چې
۹٤
ډېر داسې کتابونه د اکېډیمۍ او دَ ارکانیوز په لاثبرېرو کښې شته چې
په متن کښې ئې یو مصنف دے او په حاشیه کښې بل. ډېر چاپ
شوی کتابونه هم داسې شته چې په متن کښې ئې دَ یو لیکونکی
تصنیف وی او په حاشیه ئې دَ بل کوم مصنف تحریر. ځکه نو محض
پھه دې قیاس چې اخلای امه د خوشخال نابا د کتاب دسثارنامه
په حاشيه ليکلے شوے دے دا حتمی دعوی نه شی کېدے چې په متن
او حاشيه کښې لیکلی شوی کتابونه َ یو لیکونکی دی او بیا خاص
طور سره په داسې حال کښې چې "دستارنامه کښې د فتح علی
خان او "اخلاق نام" کښې دَ ېړ و ذکر دے دا قیياس
هيڅ وزن نه لری. ھ
دغه غلط قهمی د کتاب پھ ص ۷۳ له هغه نظمه پېدا کیږی
چې عنوان ئ 'حسب حال دے. دې نظم کښې لیکونکے پښتون جاهل
خی دوعشفلطال ښخرده سمف اه
وائی او داسې یو التباس پېدا کوی چې ګندې دا خیالات دَ خوشحال
بابا دی. خو لکه چې څنګه به وروستو واضحه کړے شی دا نظم صرف
دا تاتوي ېي کان کو و او نې وان
7 م غندې علم دوست سړے وھ.
دوېمه غلط فهمی هم دَ دې نظم دَ ص ٨۸ له هغو شعرونو
راولاړیږی چې د کتاب لیکونکی پکښې َ مرزا نه بغېر نور ټول
پښتانه شاعران دغسې غندلی دی لکه چې خوشحال بابا ئې غندی.
دې ځائې کښې متأسفانه ښاغلی همېش دَ خوشحال بابا دا غېر متعلق
. شعرونه راوړی دی:
۹٥
دَ مرزا ديوان مې ومانډھ په ګوډی
ھ مسخره مې ارزانی خوېشکے زمند کړ -
کو دولت وھ کم واصل وھ کم دانوروو
په خبرو مې دَ هر یوھ ریشخند کړ .
حالانکې ةَ کتاب دَ لیکونکی دَ شعر (چې د00 ارد دی
دَ خوشحال بابا دا شعر سمون خوری:
له چا نه په پښتو کښې ما میزان ليدلے نه دے
ميرزا په دا زبان که وئيل کړی دی تللی
ةَ اخلاقنامې دا متعلقه شعر داسې پکار وھ:
پھه خبره یو مرزا دح (؟)
| په هر حال که څو اشنا دے
هم دغسې دې سره پېوست شعر هم داسې پکار وھ:
خبردار په دا هیڅ نه دی
جهالو په یانھ دی
(برسبيل تذکره ښاغلی موش دَ یانه" بب جانب» طرف: لیکلې
ده چې غلطه ده دا لفظ یون رخ چې. و په حرف له کبله رازوا
شو ے. او معنئ ئې تلل او مجازاً لاره ده).
دَ اخلاقنامې دَ نظم د ۳-۰ ھت ھت ت تت ٨
ثابتیږی چې دا خوشحال بابا کلام دخ ځکه چې مرزا سره دا بې
تکلفی اکثرو پښتنو شاعرانو کړې ده لکه چې رحمان باب وائی
ةَ مرزا دَ ارزانی دعوې به پرې کا
قدر دان دَ شاعرانو رحمان راغے
۹۹
د پو عم همر له کبله لغه چې منکيي به تې دعتاب د دا لی
موادو نه ازاله وشی یو غېر محتاط لستونکے خو غلطې نتیجې ته
ھ رسېدے شی لېکن دا مشکل هیڅ یو محتاط لستونکی ت اڅږهي
راپېښېدے. دَ دېو غلط فهمیو نه بغېر په کتاب کښې داسې هيڅ
شهادت نشته چې دا کتاب پرې دَ خوشحال بابا تصنیف ثابت کړے
مه
سي .
زیات اعتبار لری چې پرې نه صرف دَ دېو غلط فهميو ازاله کیږی
بلکې ځنې نور داسې حقائق هم ترې څرګندیږی چې له هغو دا نتيجه
ډېره په اسانه راوتلے شی چې 'اخلاقنامه ةَ خوشحال بابا تصنیف نه
اد ش»ه.
وړومبۍ خبره چې هر یو محتاط لستونکق لره پرې غور کول
پکار دی دا ده چې آیا دَ خوشحال بابا هغه ژوند چې مونږ ترې دَ
خوشحال بابا دَ کلام او دَ تاریخ مرصع دَ مطالعې په نتیجه کښې خبر
و هم هغسې دے لکه چې دَ 'اخلاقنامه مصنف ئې دَ خپل ځان په
باره کښې وائی. دَ مثال په طور َ اخلاقنامه مصنف دَ خپل ژوند د
ةَ دېو غلط فهمیو په مقابله کښې دَ کتاب داخلی شهادت
اولنی عهد په باره کښې چې څه لیکلی دی له هغه معلومیږی چې دَ
کتاب ةَ مصنف د پلار دا خواهش وھ چې مصنف سبق ووائی علم
حاصل کړی او دَ دې غرض دپاره ئې دھ سره ډېر شدت کولو
'تازیانې" ئې په دھ سرې کړې او اخر دَ یو سړی په مشوره ئې هغه ته
پرېښود. (دلته دَ کتاب بيان څه ناقص غندې دے) چې په خپل همت
)
يي
او دعا ئې چاره وکړی. دا وخت دَ مصنف عمر لس کاله وھ چې دے دَ
غ
ګومبت په یوه جينۍ منين شو او:
دا ورا
کی د تشق د وړ عطاً وه 171
که دَ پلار هغه جفا وه ثږ
. چې ئې تل له ما غوغا وه
ابس څو) ورخځې سواد ځوان شوم
اپوه په راز) دَ هر دیوان شوم
یا مې شعر یا مې ښکار وھ
چې مې زړھ پرې ګرفتار وھ
تاریخ مرصع دَ خوشحال بابا دَ ابتدائی ژوند دوه واقعې لیکلی
دی لېکن له هغو دا نھ څرګندیږئ چې دَ خوشحال بابا والد محترم
صسقموهم2 ته روو بعاکه 0وو
ٍ تحصیل په لړ کښې دَ خپل پلار دَ خفګان ذکر کړے دے. دَ دې په
مقابله کښې خوشحال بابا چې هر کله دَ خپل پلار ذکر کوی نو په ډېر
احترام ئې نوم اخلی او دَ پلار دَ حکم په منلو فخر کوی لکه چې
وائی: | ھ ھ ھ
چې دَ پلار په نصيحت نه کا ژغرۍ
هغم زويه دانه شه پھه مرۍ
لکه مونږ دَ بابا زویه وو پھ نغته |
| 1( 7 7 ۸7 5-7-7 ادو
٢ د لسو کالو په عمر کښې دَ ګرمبت په جينۍ دَ مئینېدو او دَ هغې
1
په نتيجه کښې دَ سواد خوان کېدو ترديد دَ خوشحال بابا له دې
۹٩۸
شعره کیږی.
په شل کاله کښې دېګ زما د شعر په اور بار شه
په دا دور مې پوځ کړو چې شپېته کاله مې تللی
دا قصیده خوشحال بابا په ۱۰۸۱ ھ کښې لیکلې ده. په دې
ھ کښې کیږی. چې د ٤۰٠١ ھ یا ٧٠١ حساب د هغو د شعر ابتدا
هغه عمر شل کاله وھ نه چې لس کاله لکه چې دَ کتاب مصنف وائی.
ھ اخلاقنامې مصنف دَ سواد ځوان کېدو نه پس شعر او ښکار
سره دَ خپل شغف اظهار کوی. دَ دې په مقابله کښې دَ خوشحال باب
| بيان دا دے:
یو ساعت به مې په درس شل مې په ښکار وو
کله ښکار پرېښوم .د کسب دَ کمال ھ
یعنې دَ عمر له ابتدا نه هغه پھ درس او ښکار مشغول وھ دا وچ
ښکار به ئې شل ساعته کولو او درس به ئې یو ساعت. بيا وائی:
دَ جهان تحصیل به کل واړه زما وھ
که اخته نه وه دَ ښکار په اشتغال
9:7: اکلنات
له دې شعره دا ښه واضحه کیږی چې خوشحال بابا د تحصیل علم په
سلسله کښې صرف دَ ښکار شوق تکمیل ته فارغ نھ کړو دا نه چې لکه
ذ اخلاقنامې دَ مصنف دَ هغه علم سره شوق پھ دې وجه نھ وھ چې:
ذات په ذات چې څوک عامی وی
تل پکښې پرته خامی وی
ا
پ.
٩
چې اولاد دَ خان ډېر وی
په هغه کښې هور جاګیر وی
اخ فعصا فد وسلو شفرفغال نا ٤ شفر د فرخهرز دض
طبیعت مې عطائی نه د تحصيل دے ھ
کرشرن دا هوغل
د وروستۍ مصرعې نه لکه چې څرګندیږی خوشحال بابا دَ املا په
استعمال ښوه خبر وھ او دَ املا استعمال دَ عمر په ابتدا کښې زده
کیږی. دا حقيقت چې د خوشعحال ابا هغه شعرن سره وخيرلے شي کرم
کښې چې هغه دَ خپل شعر ابتدا َ خپل عمر ةَ شلم کال نه کوی نو نا
ترې ثابتیږی چې هغه دَ زده کړې په عمر کښې دَ خپل پلار دپاره هیڅ
مسئله نه وه پېدا کړے دغسې دَ خوشحال بابا او دَ اخلاقنامې د
مصنف تر منځه فرق بالکل جوت شی. اُِْ
ةَ اخلاقنامې دَ مصنف د ژوند نور حال خر له کتابه نه
څرګندیږی خو دومره ترې ضرور معلومیږی چې د هغه په خيال
"ښکار افت دَ هر هنر دع دَ دې په مقابله کښې هم په دغه نظم
کښې چې درې شعرونه ترې رانقل شو خوشحال بابا وائی
غاښ وتلی ږیره سپينه لا تر اوسه
و747 70447
او له دې نه علاوه ۹ | نامه کښې شکار د شُثر به حثيت
ستائی أو د دستار دَ خاوند دپاره ئې ضروری ګڼی.
ةَ خوشحال بابا او ةَ اخلاقنامې د مصنف تر منځه دَ عقیدې
اختلاف هم ډېر اهمیت لری. د خپلې عقیدې په حقله خوشحال با
پښت په پښت راغلے مسلمان محمدی يم
چار دَ چار یارانو سره واړه منم سمه
درست په دا پوهیږم چې څلور مدهبه حق دی
زھ د حنفی منذهب دعوی لرم محکمه
(کلیات ص. )٠٥٢٥
: ٍ
په سرو زرو کښې کے دَ قدر نشته
صحابی دَ پېغمبر واړه سرھ زر دی
زھ خوشحال خپټک هغه سنی مذهب يم ھ
5 یاران راباندې واړه برابر دی
اکلیات ص. ٥۵٣٣ )
هم اصحاب ئې سکه ستوری دَ هدی دی
هدی دَ لار ښیون کاندی نجوم دی
که خلاف ئې دَ اصحاب په منځ کښې وشی
: دَ مفهومو کار هغه زده چې مفهوم دی
"(کلیات ص. )٢٩٩
د دې په مقابله کښې دَ اخلاقنامې دَ مصنف عقيده هم
ولولئ. دَ حضرت عثمان رضی الله عنه په منقبت کښې وائی:: ٍ
دَ دھ زړھ له مکره خاص رھ
که مکار وھ عمرو عاص رھ
عمرو عاص په مکارۍ
په ملک ګډ کړ خوکارۍ
په شامت دَ شامتيانو
عشثمان ووژې خوېشانو ثكگ 1
دَ حضرت عمرو بن عاص رضی الله عنه په حقله دا عقيده دَ
خوشحال بابا بیان کړے عقيدې سره چې مقابله کړے شی نو صفا
ښکاری چې دَ خوشحال بابا او دَ اخلاقنامې دَ مصنف په تسنن او
شیعیت کښې بعدالمشرقېن دے او دا د دې حقيقت واضحه ثبوت دے
س47.--د 11-47 ۹
د اخلاقنامې دَ مصنف شاعری دَ هغم د لوړې دعوې باوجود
د ډېر ټیټ روث اص نا رن اناظر
صحيح استعمال خو ډېره لویه خبره ده دَ اخلاقنامې دَ شاغر قانیې او
وزن هم اکثر غلط دی دَ داسې غلطو امکان دَ خوشحال بابا ځنې نه
شی کېدے. دَ قافيې دَ غلطيو یو څو مثالونه وګورئ: ھ
ھ لا دانه نھ وی زوولے ھ
دھ په نام وی دَ چا کښلے
هم هغھ وی بيا خوړلے
چې په نام وى دَ چا کښلے
یوه جن وه پھ ګمبت کښې
شب چراغه وه په شب کښې
دې هم مخې ته ور ووت
َ غليم لښکر ئ وکوت
٢
دَ وزن دَ غلطيو دپاره دا شعرونه ملاحظه کړئ:
بویه دا چې څوک بادشاه شی
ةَ درست خلق نیک خواه شی
که خبر شې په هر دین کښې
کار دَ زنا دے په نفرین کښې
حال زما دَ زوم څىھ دے
پهھ دولت مرړ دے که نه دے
"اخلافتاسر َ اخلاق محسنی ترجمه ده او ښاغلے مؤلف
پخپله دَ دې رائ ئې تائید کو چې دَ فارسۍ دا کتاب په دې موضوع دَ
نا تاصی ر وغل او هور کو مې دد
کل د وراوروشفطال اښ ه برشتر کش په
کوم رنګ کښې دَ اخلاق ناصری ذکر کړے دے له هغه معلومیږی چې
پھه دی. ړز دو دي اوچت کتاب اخلاق ناصری ګڼی لکه
چې وائی:
کږ اخلاق ناصری په یاد ووائی
په اخلاق کښې به ښه نه شی بداخلاق
دَ دومره ښو او اعلئ کتاب په موجودګۍ کښې خوشحال ابا ولې دَ
اخلاق محسنی ترجمه ضروری نه ګڼله او زوی یا زامنو ته ئې وصیت
کولو چې که دھ دا کتاب ترجمه تھ شو کړه نو دے یا دوی به ئې
وکړی. دا یو داسې سوال دے چې ځواب به ئې هغه څوک ورکوی چې
اخلاق نامه دَ خوشحال بابا تصنیف ګهی.
اخلاقنامې دَ خوشحال بابا دَ نه کېدو په حقله يو لوئې
ٍ ٢
دلیل له هغه حکایته څرګندیږی چې دَ کتاب په ص ٢٢١ دَ عفت له
بابه سره راوړھ شوه دے. د دې حکایت په حقله دَ اخلاقنامې مرتب
باغلے همېش لیکی :
زما دَ وړاندې دَ اخلاق محسنی دَ چاپ نسخې دَ عفت په
نهم باب کښې دا حکایت نشته د دې مطلب صفا څرګند دح چې دا
حکايت د اخلاقنامې دَ لیکونکی طبعزاد دے. دا حکايیت داسې شروع
٣٧ |
یو بادشاه دَ هندوستان وھ
| دَ تبمر د دودمان وھ
نه چې بل شاه جهان وھ
چې ثانی صاحب قران وھ
حکایت خلاصه دا ده چې دَ تېمور پھ خاندان کښې یو باچا وھ چې
.شاه جهان نه وھ بلکې یو بل بادشاه وھ چې عياش او ناپاک وھ او په
دې وجه چې موقع پېښه شوه نو خپلو اميرانو لم تخته ګوزار کړو او
زوی لره ئې په بند ورکړو. او په قېد کښې مړ شو. د خوشحال بابا تر
ژونده بې دَ شاه جهان نه دَ تېموری باچاهانو په سلسله کښې بل کوم
بادشاه له تخته کرز کړھ شر نه دے. تېموری سلسله په ١١۱.ء
کښې شروع کیږی او خوشحال بابا په .۱٨٨١ کښې وفات کیيږی.
٠۰ ء کښې بابر پخپل مرګ مړ شو ٢ ء کښې همایون په یره
حادثه کښې وفات شه. دغسې اکبر او جهانګیر هم پخپل مرګ په
ترتیب په ١٩٥١ء او ١٩١١ء کښې ومړل. دَ جهانګیر دَ وفات نه پس
شاه جهان بادشاه شو چې په ٤٥٩١ کښې معزول کړه شو او پس له
۱٠.٤
څو کااه ۹ کښې په بند کښې ومړ. دَ اخلاقنامې مصنف پخپل
سا کښ داعف در ورد دا واني چي دی د کم باچا
مه مال شهدتاا دود ودرا رشا ضر خي
واقعه َ خوشحال بابا په ژون کښې نھ وه پېښه شوې. د اورنګ زېب دَ
کاو دی ۶ مکار وباک لورکنته زی داویھ
دَ مرګ نه ٧۷١١-٧۷۰۷ کړے شوی او وژلی شوی دی. دَ بهادر شاه
زا ېړ اوه 7 4-7-۹۳٣٧
0 کښې له ت 4777747 نت ل7 .٣۳
کښې له تخته لرې کړھ شو ړوند کړے شو او پھ بند کښې ٩
ء کښې پرله پسې دوه دوه پاچايان رفيع الدرجات او ٩ ووژلے شه.
رفيع الدوله په تخت کښېناستل خو دواړه په خپل مرګ مړھ شول. دَ
رفيع الدوله نه پس روشن اختر د محمد شاه په نوم دَ ډیلی په تخت
22:5 شاک اوو هه 07 0ه وو وس
کښې له باچاهۍ لرې او ړوند . ٤٧٤٧١ ځوئې احمد شاه باچا شه دې په
کړے شم او دَ دھ په ځائې دَ جهاندار شاه زوے عالمګیر دوېم په
تخت کښېنولے شه په ١٩٧۷٤ء کښې عالمګیر دوېم قتل کړے شه او
د دھ په ځائې دَ دھ زوئې شاه عالم دوېم په تخت کښېنولے شه. د
شاه عالم جانشین اکبر شاه ثانی وھ چې په ١۰١٨ء کښې باچا شه او
په ١۳١٨ء کښې ومړ او دَ دھ په ځائې بهادر شاه دوېم باچا شى چې
ېرکدت تر ١٨۱۸ء باچا وھ او بیا پېرنګیانو معزول کړو. له دې ټولې
سښهب ار یس مکاعظفواته بر و ټرس ايت
کښې ذکر شوے باچا عالمګیر دوېم وھ چې دَ هغه دَ قتل نه پس د
سا
هغه زوئې باچا کړے شوے وھ. یا که ورارھ دَ زوی قائم مقام وګو نو
دا قتل شوے باچا جهاندار شاه وھ چې دَ هغه متعلق خافی خان دا
لیکی چې د دھ دَ د رت زمانه دَ ډمو او ډمانو دَ عروج زسانه وه.
بهرکېف هرکله چې دَ خوشحال بابا تر ژونده دَ تېمور له دودمانه صرف
پنځه باچاهان تېر شوی وو ځکه نو دا ذکر د يو باچا ةَ هندوستان
وھ په الفاظو کښې ناممکن وھ. بله دا چې کھ څوک دا ووائی چې دا
خو یوه افسانه وه ځکه په تاریخی معیار ئې سنجول مناسب نھ دی نو
دې په ځواب کښې دا کافی ده چې په داسې حال چې لیکونکے
پخپله په داسې زمانه کښې تېر شوے دے چې د تېمور د دودمان
دومره موده نھ وه شوې چې افسانوی حېثیت اختيار کړی. نو ځکه دې
ته مونږ افسانه نھ شو وئیلے او په دې دلیل دَ اخلاقنامې دا حکایت دَ
هغه زمانې سره تعلق لری چې د تاریخ په اصطلاح کښې ورته دَ
وروستنو مغلو زمانه وائی. چې دَ خوشحال بابا د مرګ نه پس ته
شروع کيږی او صرف له دې حکايته دا ثابتیږی چې اخلاق نامې
لیکونکے دَ وروستنو مغلو نه هم وروستو تر و2 دے.
هر څو که دَ دې خبرې زما مقالې سره براه راست څه تعلق
نشته چې اخلاقنامه چا لیکلې وه ولې دَ نورو تحقیق کونکيو دَ
دلچسپۍ دپاره زھ خپله رائې پېش کوم چې کېدے شی څوک ترې په
مستقبل کښې څه فائده واخستلے شی. اخلاقنامه َ خوشحال بابا ةَ
کتاب دستارنامې په حاشيه لیکلې شوې ده. د دستار نامې دا نسخه
چې مکمله شوې وه نو هغه وخت فتح علی خان ژوندے وھ ولې دَ ھ
اخلاقنامې دَ تکمیل په وخت هم دغه فتح علی خان ته مرحوم وئیلی
۹
شقوی ودی د اخلاقنامې اخری نوټ دا دے:
جهت پاس خاطر عزيز و شريف محب العلم والعلما. اقبال
نشان فتح علی خان مرحوم. اخلاقنامه. | | |
دَ فتح علی خان دَ وفات نه پس دَ هغه له خاطره اخلاقنامه
مکمل کول غالباً چې هم دَ هغو دَ فرمائش نتیجه وه چې دَ اخلاقنامې
دوېم مصنف ئې دَ کتاب په شلم باب کښې داسې ذکر کوی:
چې بابا فرمائش ماته
ھ کړے وط نمائش ماته
پس له ما که زما زويه
چې قوت لرے دا بویه
تر څلوېښتو بابو پورې
د کتاب کړه وبله پورې
ځکه نو چې ترکومه پورې بل واضح ثبوت نھ وې پېدا شوے
زمونږ دپاره بې له دې بله لاره نشته چې اخلاقنامه د خوشحال بابا نه
بلکې دَ فتع علی خان مرحوم دَ زوی تصنیف وګڼو. زھ په یقین نه شم
وئيلے خو شاید چې دا فتح علی خان دَ ټیری دَ نوابانو دَ خاندان سره
تعلق لری ځکه چې ما دَ ټیری دَ کتاب خانې په ځنو کتابونو د فتح
لو 23
امیاشتنۍ مجله پښتو پښتو اکېډیمی پېښور یونیورسټی دسمبر ١٩٨٣ء)
ورک ځوے څنګه پبدا شه
َ ښاغلی حبيب الله رفیع په سریزه او سمون د لنډۍ َ اخُون
احمد صاحب سره منسوبه یوه وړه نر رساله په برنی نوم چاپ شوې
ده. د دې رسالې پھ سریزه کښې ښاغلی رفیع وئیلی دی چې ډېره په
زړھ پورې ده چې مونږ کولاې شو دَ لنډې قصې لیکنې (شارټ
سټوری) دَ فن له پلوه هم په دې قصه کښې دَ نننۍ قصه لیکنې لارې
چارې په واضحه توګه ووينو. (ص )٣۲۳ هم په دې وجه ښاغلی رفيع
له ما غښتنه کړې ده چې زھ دې هم پھ دې باب له خپله رائې څرګنده
کړم. ادا جمله داسې لیکلې شوې ده چې.. اد و د و
رائې څرګنده کړم. پنځم کالم)
دا ځائې د شارټ سټوری (وړې قیصې) پحقله د څه مفصل
بحث ګنجائش نه لری ځکه نو زھ به دا کوشش کوم چې دَ شارټ
سټوری په ځائې په دې رساله کښې دَ لیکلې قیصې او شارټ سټوری .
ترمېنځه څومره فرق دے او أیا دَ دې فرق په موجودګۍ کښې مونږ
دې ته شارټ سټوری وئيلے شو کم نه؟ لھ ټولو نه اګاهو دَ قیصې دَ
ران ږ, له جرب له نه شر کد اوه
کومه طريقه مخ په وړاندې ځی هغه دَ لنډې قیصې انداز نه دے. لنډه
قیصه کښې دَ قیصې ابتدا ناڅاپه او بغېر لم څه تمهيده شروع کېږی.
َ دې په مقابله کښې تاسو دَ دې قصې ابتدائی کرښې ولولئ.
٠٠۸
'واؤرئ یارانو نن به وکړم څو خبرې |
دَ مهتر یوسف له حاله دَ يعقوب له دلګیرۍ
دې قصې اخری کرښې دا دئ؛ ٍ |
'بيچاره احمد اد به بک ری
د صورت نيشته ئې په زيړ خېلو؟
پھ وئيل ئې زړھ ښه کاڼئ
ولې دے په تورو سترګو مه وينمه
47 و747 77۷ 7 5۶5 7 2 7-- 5
پس له مرګه ئې په نیکه دعا ډېر ډېر یادوئ»».
بيا له څو کرښو جوته ده چې دَ قصې لیکونکے تمهیدی او تاکيدی
بیان د قصې په سر او اخر کښې کوی چې دَ دې له کبله قصۍ دَ
شارټ سټوری لھ چوکاټه ووځی. :
دوېمه خبره دَ کردار نګارۍ سره تعلق لری په ټوله قصه کښې
نش ووخرصښ ویر فرارومکرماابر پو
ذريعه د شارټ سټوری دَ کردار درجې ته رسولے شی. نو هر کله چې د
شارټ سټوری دا عنصر هم په دې قصه کښې مفقود دے نو ځکه دا
قصۍ دَ شارټ سټوری په هغه تعریف نه برابرېږی چې نقادانو د کردار
پھه سلسله کښې دَ افسانې دپاره دا ضروری ګپلے دے.
لم دیو نه هم اهمه خبره دَ قصې دَ صنف سره تعلق لری. ٢
قصه دَ نشری ادب سره تعلق لری او که دا ثابته کړے شی چې دَ اون
احمد ليکلې دا قصه نر نه دے نو بيا هډو د دې سوال نھ پېدا کېږی
چې دې ته دې افسانه ووئيلے شی. اوس نو چې دَ اخون احمد صاحب
١ه
لیکلې قصې ته ګورو نو دَ دې په درېو بيلو بيلو حصو کښې درې
بیلې بیلې قافیې پکارولے شوی دی. وړومبۍ حصه کښې جدايۍ . بې
غمۍ» ناحقۍ» لويۍ وغېره الفاظ استعمال شوی دی چې که دغه
عبارت دَ شعر په شان وليکلے شی نو دَ نر له تعريفه ووځی. دغسې
په دوبمه حصه کښې همتونه. غمونه» طاکرغته وره او پھ درېمه
حصه کښې کېږی؛ نازېږی. پوهېږی وغېره قافيې استعمال شوی دی.
پھه دې لحاظ دا فن پاره نثر نھه شی کېدے. او چې دَ نثرلم مبدانه
رد سال اوممساوخځه ناغوکی د ار امد ضاخب
سره منسوبه دا قصه په دې لحاظ هم افسانه نھ ده چې دا په درېبو
حصو تقسیمه ده او هره حصه ئې دَ شعر په شان مقطع لری يعنې نا
درې مختلفې حصې په تمهیدی بيانونو راګنهلی شوی دی. داسې قصه
چې بپلې لي عضي لر افضاته نو شی کبدر خو پوري ېي زھ دې
قصې ته ګورم نو زما په خيال دا یو داستان دے چې د اون دروېزه دَ
شعر په شان نظم کښې ليکلے شوے د او درې داسې حصې لری چې |
ځان له خپلې قافيې لری. لکه چې موږ دَ وروستيو داستانونو
خصوصيت ګرځېدلے دے او یو لوئې مثال ئې دَ فیاض په هغه داستان
کښې موجود دے چې دَ بهرام اوګل اندامې په نوم په کلید افغانی
کښې چاپ شوے او وروستو دَ پښتو اکېډمۍ له خوا دَ يو ځان له
کتاب په حېث چاپ شوے دے.
(اووھ ورځئے هېواد پبښشور ۱ ستمصر ٥ ۸.
١١
پښتو وړومبنے افسانه نګار
تراوسه زمونږ دَ ټولو ادبی تاريخ لیکونکيو دا عقيده ده چې د
شتو ورون افيانه نګار مرخرم راخت راخپلی ۱۹٩٩۰۱۸۸٨
یا (١۱۸۸٩٧٩١ء) وھ. د افسانې په تاریخ او تنقید کار کونکیو
ټولو نقادانو َ وړومبۍ افسانې دَ لیک (یا شايد د چاپ) کال ١٩١٧٢ء
سا وف تن وه ضاصي زان کي ماد هری د
خاندان دَ ځنو افرادو په ذريعه رارسیدلې ده دا ده چې وړومبۍ افسانه
مرحوم ابوالمعانی ميا ازاد ګل )٩٥٩٩۰١۱٩١١( لیکلې او چاپ کړې
ده. هسې َ ير اټکل له رويه د دې افسانې دَ چاپ کال ٢١١٩١ ء
بیانیږی. دې ضمن کښې دا حقيقت زمونږ څه نه څه رهنمائی کوی چې
په کوم وخت کښې 1 ازاد ګل مرحوم دَ یو لیکرنکی په
حېثیت تسليمېدو تر هغه وخت کم از کم په هغه سطح استاذ راحت
زاخېلی مرحوم نھ وھ تسليم شوے او یو ثبوت ئې دا دے چې د قصه
خوانۍ ګپ کښې دَ مرحوم میا صاحب تخلیقات شامل شوی دی خو
ةَ راحت مرحوم دَ کتابت باوجود په دغه کتاب کښې دَ راحت صاحب
په نوم څه شے ابغېر له يو نيم شعره) نه دے چاپ. بهرکېف زھ دا
حتمی ثبوت تر هغې نه شم ګڼلے تر څو چې ما دَ مرحوم ميا صاحب
افسانه نه وی پېدا کړې او انشاء الله چې ډېر ژر به زھ پښتون اولس
ته دَ مرحوم افسانه پېش کړے شم. لېکن سره د دې کھ چرې دَ مرحوم
میا صاحب افسانه راپېدا هم شی هغوی دَ پښتو وړومبنے افسانه
١۱١۱
نګار منل به ګران وی ځکه چې ما له ٠۰ نه هم مخکښې ليکلې
شوې افسانې پېدا کړی دی او هغه افسانې راتلونکیو پاڼو کښې ګرانو
لستونکيو ته پېش کوم. ٍ
ماة: قند مردان په افسانه نمبر ( ( ١٩٥٥٧٧ء) کې د اتسا
سممدر م مره د
وړومبنۍ افسانه دَ لوقا َ انجيل هغه تمشيل دے چې دَ "فضول خرڅ
هلک دَ قصې په نامه مشهوره ده. دا تمشيل دَ 'پېرابل اوده براډیګل
سن یا په ځنې انجیلونو کښې دَ پېرابل اوده لاسټ سن" .(د ورک
زی تع یږ هرمک اټ دوریف ات ۷ ٤۳ اه راز
دے. (البته هم د دغه ليک او چاپ د زاړھ عهد دَ کتاب چې په
دد کښې چاپ شوے دے دَ مترجم نوم رېورنډورتهنګټن جیوکس
دے) نو پھ دې لحاظ خو وړومبۍ افسانه په پښتو کښې هم دَ دغې
تمثيل ترجمه ګل پکار دی. پښتو کښې په وړومبی ځل دَ انجیل
ترجمه په ٨٨٨١ کښې د سيرام پور پادريانو کړې وه چې اوس
هيچرته نه شی موندے. په دغه ترجمه دَ پښتو لوئې محسن مېجر
راورټی ډېر سخت تنقید کړے دے. دے وائی دَ سيرام پور دَ پادريانو
له خوا په ٨٨٨١ کښې شوې دَ نوې عهد نامې نام نهاده ترجمه دغو .
مقدسو تحریراتو سره ډېر کم تعلق او مشابهت لری. .پھ حقيقت کښې د
فقو کاوموفافرلوھ فاصرادافق ې
مقده ه ص )٤٣٤
محترم قاضی محمد یوسف فاروقی په خپلو قلمی یاداشتونو
کښې وئيلی دی چې دَ انجيل مقدس یوه ترجمه راورټی او بله رېورينه
د٧
لېونتال کړې وه ولې دَ افسوس خبره دا ده چې مونږ ته اوس دا پته هم
نه لګی چې دَ راورټی او لېونتال ترجمه شوی انجیلونه کوم یو دی او
کله چاپ شوی دی. البته ما سره چې دَ نوی عهد دَ کتاب کومه نسخه
ده هغه په ٣٩٣ ١( .۱۸٩٨۹١۹١ هجری) کښې چاپ شوې ده او د دغه
نسخې په باره کښې معلومات شته چې دا رېورنډورتهنګټن جیوکس او
ټی جے لی مهر ليکلې ده. ځكه نو دا خو ونيلے شو چې د لوقا د
انجيل ذکر شوے تمثيل (چې زما په خيال دَ افسانې تعریف پرې پوره
پوره راځی) په ۸٨۱۸ء ار په ۱۸٨١ کښې چاپ شوے وھ خر په
قطعیت سره دا نه شو وئیلے چې وړومبے افسانه نګار څوک وھ. البته
َ دغې تمثیل دَ ترجمه کونکی په حېثیت دَ سيرام پور پادری. اېچ جی
راورټی لېونتال تهامس جان لی مهر او ورتهنګټن جیوکس ته اشاره
کولے شو. خو دا َ پښتو وړومبۍ افسانه نه بلکې پښتو کښې دَ دنيا دَ
ونش ىاد دو فص امو دو دور د
هم دَ پښتو وړومے افسانه نګار نهھ شو.
."زھ چې اوس کوم افسانه نګار متعارف کول غواړم دَ هغه نوم
د ورصبی۷ږړرری رور پا
مشهور دح او خپل ځان ته ئې هم ډېر په فخر لړم پېرنګے ليکلے
دے. دَ دھ په باره کب ضرت دومره عغلماتټ په کر راغلی دئ
چې دې یو ائی سی اېس افسر وھ چې په ۹.۱۸۹۷ کښې ټوچی
فیلډ فورس سره متعلق وھ او په ۹۹.۱٩٨٨۹۸ کښې دَ شمالی وزیرستان
پولټيکل افسر وھ. ١٩٠۱--ا١ کښې دَ محسودو پلاکېډ ائفسر رھ په
۱ء کښې دې دَ جنوبی وزیرستان پولټیکل افسر وھ او ٢١٩١ ء
ھ ٧۳
کښې ئې بيا شمالی وزیرستان کښې دَ پولټيکل افسر په حېثیت تقرر
وشھ او لړم پېرنګی دَ وزیرو د پښتو په باره کښې يو کتاب دَ اے
ډکشنری او وزیری لېنګويج په نامه ليکلے دے. دا کتاب پھه فرورۍ
٢ء کښې له کلکتې چاپ شه او دا قیاس کولے شو چې دَ دې
کتاب مندرجات په ۱ء کښې مکمل شوی وو ځکه چې دَ کتاب
کمپوز کول او بيا ئې پروف ريډنګ کول او دَ وزیرستان او کلکتې تر
منځه دې کتاب ته دَ اخری شکل ورکولو دا کار ةَ ١٩١٣ء په دوه
یاشتو کښې ممکن نه وھ.
ا- اے ډکشنری او وزیری لېنګويج کښې دوه افسانې هم شاملې
دی. دېو دوه افسانو کښې یوه خو هم هغه دَ لوقا دَ انجيل دَ ورک زوئی .
قصه (دَ فضول خرڅ هلک ده) او دوېمه یوه طنزيه افسانه ده او ځکه دا
دعوی په یقین سره کېدے شی چې دَ پښتو وړومبۍ افسانه دَ دې
صدۍ په سر کښې لړم پېرنګی اجے جی لوریمر) ليکلې ده چې دَ
اشاعت کال ئې ۲١۰١٣.ء دے.
دغه دواړه افسانې نار امسر کږنه مش رر صښااات
حاصل م. اول دغه افسانې دَ وزیرو په لهجه کښې ليکلے شوی دی او
بیا ورپسې په مشرقی لهجه کښې اړولے شوی دی.
دا خبره ډېر زیات اهمیت لری چې نورو انګرېزانو مستشرقینو
د خپلو مطبوعاتو پھ سلسله کښې لم خپلو منشیانو نه مدد اخے
دے. مثلاً اېچ جی راورټی دَ حضرت مولوی محمد اسلمعيل صاحب او
حضرت مولوی احمد صاحب نه او هیوز له منشی احمد جان مرحوم
ځنې ښه کافی مدد اخستے دے او دواړو فاضلو مستشرقينو دَ دې
٨ -
حقيقت اعتراف هم کړه دے خر په .٢ کښې دَ دې خبرې بالکل
امکان تھ شو کېدے چې لړم پېرنګی ته داسې وزیر منشی حاصل
شو 7 چې په انګرښشی غه رهد که نږ شی افكان دا دے
چې دا افسانې او د دې کتاب مندرجات دَ لړم پېرنګی له قلمه وتی .
دی
١١٥
.د طلافادرماږدن- :نارن
عبدالقادر خان دَ خوشحال بابا دَ اولاد په نهرست کښې په
لسم نمبر راځی. دے د زر درې شپېته کال دَ لوئې اختر دَ میاشتې په
پنځويشتم تاريخ زېږېدلے وھ او عبدالقادر خان نه ئې دَ ابجدو په
حساب دَ پېدائش کال راووځی. په دې لحاظ چا چې دھ د پيدائتش
بل کوم کال ليکلے دے محض دَ اټکل او اندازې نه ئې کار اخستے
7 |
د خوشحال بابا په اولاد کښې چې دَ چا دیوان مخکښې چاپ
شوے وھ هغه هم ِ عدالقادر خان رھ په دې لحاظ په دې خاندان
کښې َ خوشحال بابا نه پس لھ ټولو نه زیات مشهور او معروف شاعر
هم هم دے دے. دَ عبدالقادر خان دیوان تر اوسه ړز سو د
دے. یو ځل له قندهاره او دوه ځله لهھ پېښوره چاپ شوے. وروستے
دیوان د "حديقۀ خټکً نوم لری حالانکې وړومبی ځل چاپ شوی
يرا رلاد لو اادد لاشاند ځغه بې دي
عبدالقادر خان دیوان د حديقۀ خټکگ" په نامه چاپ کول پټې خزانې
د اثر دَ لاندې شوی ده ٍ
َ عبدالقاذر خان ذکر خوشحال بابا ډېرو ځايونو َ کړے |
77777د ۹ 757-777 ت7 ٨ ٨-٣ -ظطت77
:
عبْدالقادر خان دَ ګومبت په جنګ کښی پلار سره شامل وھ او دې
۱۱٩
| جنګ کښې زخمی شوه هم وھ.
د عبدالقادر خان په ديوان کښې د هغه دور ذ مختلفو
واقعاتو ذکر هم شته چې دا ترې ثابتیږی چې عبدالقادر خان دن خپل
دور په سیاسی او عمرانی پېښو کښې ښه دلچسپی لرله. د خپل عظيم
معاصر شاعر رحمان بابا ذکر په دې شعر کښې کوی:
زھ خټک دَ یار په غم تازه تازه شوم
غوریه خېل رحمان که شھ ورځنې ستړې
هم دغسې په هغه مشهوره قصيده کښې چې مطلع ئې ده:
دا کارونه چې نن ګانده عيانی دی
ھ هيڅ په خرا په خاطر نه وو اسمانی دی
د ګل خان جمال خان دَ هغه واقعې طرف ته اشاره کوی چې رحمان باي
او حمید مومند هم پرې نظمونه ليکلی دی.
د عبدالقادر خان په شاعرۍ لکه دَ هغهو د خاندان دَ نورو
شاعرانو دَ خوشحال بابا َ شاعرۍ ډېر زيات اثر دے. او شايد هم د
دې اثر یوه نتیجه دا هم ده چې عبدالقادر خان نه صرف دَ خوشحال
بابا په زمه کښې غزلې ليکلی دی بلکې په خپلو موضوعاتو کښې
ئې هم دَ خپل پلار تقلید او پېروی کړې ده. د دې سره سره په خپل
کلام کښې اکثره دَ خوشحال بابا ذکر هم کوی مثلاً:
دا غزل ځواب دَ خان دَ هغه غزل کیږی
خدائې له خپله ياره نه هیڅ یار مھ بيلوه
دا غزل په پښتو ژبه چې بیان عبدالقادر کړھ
دروغژن يم که بې خانه وائی بل یو پښتون هسې
١٧٧
خان خوږه کړه تر پارسۍ عبدالقادره
کھ پخوا وه ترخه ژبه دَ پښتو
تر شکرو نھ دی کم عبدالقادره
تر نباتو که خواږھ وئیلی خان دی
دَ شاعرۍ دَ موضوعاتو په تناسب عبدالقادر خان کو هر څو
کم وئیل کړی دی او دَ هغه دیوان دومره ضخیم نهھ دے څومره چې دَ
خوشحال بابا دخ خو سره د دې هم دَ غم جانان دَ ذکر نه پس چې
عبدالقادر خان کومو موضوعاتو ته اهمیت ورکړے دے هغو کښې ئې
د سیاست په باره کښې دَ خپل پلار دَ رائې تائید کړے د
| پښتانھ کرته اندېش دی
سود غليم ته زیان د خوېش دی
نوشدارو پکښې ناياب دی
واړه زهر واړه نېش دی
حريصان طامع وږ سترګی
په بد خوئی مالګه دَ رېش دی
دې قصيده کښې عبدالقادر خان خټک چې دَ خپلې زمانې په حالاتو
کوم تنقید کړے دے له هغې معلومیږی چې دَ خپل دور معاشرې سره
عبدالقادر خان لکه هر لوئې فنکار واضح اختلافات لرل او د خپل
کلام په ذريعه ئې دَ دې معاشرې تور اړخونه څرګندول خپل فرض ګڼل.
سشری مد راد رتضطرمو 2 وز
مشهوره روایتی موضوع ده. زمونږ پهھه شاعرۍ کښې ةَ ارزانی.
مخلص. میرزاء خوشحال بابا او رحمان بابا په شاعرۍ کښې دَ تصوف
۸
یوه ډېره لویه حصه ده. زمونږ دا ټول لوئی شاعران دَ تصوف د یو
مشهور مکتب وحدت الوجود سره تعلق لری. خر دَ دروئ په مقابله
کښې عبدالقادر خان شايد چې دَ پښتو وړومبنے شاعر دے چې د
رخدټ: لشیو د نظريه ئې پھ خپله شاعرۍ کښې راځائې کړې ده. د دې '
وجه دا ده چې دَ عبدالقادر خان تعلق سعدی لاهوری د وھ چې د
حضرت ادم بنوری مريد وھ او پخپله حضرت آدم بنوری د حضرت
محدد الف ثانی شاګرد او خليفه وھ. دَ حضرت مجدد الف ثانی له
ټولو نه لويه عطيه دَ تصوف دنيا ته دَ وحدت الشهود نظريه ده او
عبدالقادر خان پھه ٣ شاعرۍ کښې هم دا نظريه ځائې کړې ده. دا
شعرونه ئې خاص طورسنه د غور قابل دی ھ
دلبر مخ راته ښئیی په هر أنین کښې
۷ب رکف مار نی د دوو نې
کله کله په ترسا کښې مخ څرګند کا
دَ صنعان پھ دود ئې وران کاندی پھ دین کښې
پھه هر څھ کښې ګوره یار عبدالقادرهو
ثږ که دې نشته شک ګُمان په خپل یقین کښې
دا صهی ده چې د خرښتا اا رھ شور
په هر څه کښې ننداره دَ هغه مخ کړم
چې له ډېرې پېدائييه ناپېديد شه
د وحدت الوجود ضتط کر اد مو رازوا د لجپبی
لرونکيو ته معلومه ده د خوشحال بابا پھ هم دې شعر دَ دې زمانې
مشهور وحدت الوجودی غزل لټکونکئ امیر حمزه خان شنواری مفصل
۱٩
بحث په خپل کتاب کښې کړے دے او دا ئې ترې دَ ثابتولو کوشش
ږلریشرښرصوااهسی عب سفرففدله
| هم دغسې دا شعرونه: ھ
څو خبر نھ دے وګړے له دی رازه
177 ---7----7- 4
عارفان چې لھ خودیه ځان خالی کړه
تسبیح اوری دَ شپېلۍ دَ اوازه
هم د هغه دَ تصوف په سلسله کښې دَ مال په طور پېش کېدے شی.
هم زمونږ دَ غزل يو نمایان روایت دے او 5611 ۳٣٣۷ خودرحمی
څومره څومره چې دا خودرحمی په کوم شاعر کښې زیاته وی دومره د
هغه بھ کلام کښې سوز او په نتیجه کښې ئې اثر زیات وی. دَ
عبدالقادر خان غزل کښې دا عنصر ډېر زیات او ډېر زورور دے. ھ
تا څوږ کړے يم هم ته به مې دارو کړې د
بې له تا به و نور چا وته فرياد کړم
تور لوګی دَ خلې اوښې دَ سترګو سرې
دواړه پھ دا حال باندې ګواهان لرم
یو ساعت ئې خوشحالی اندوه وی عمر
اشنائی دې هیڅرک نه کاندې که ښو کا
چې قلم دَ جدايۍ زما راهه شه |
,1 په ژړا مې سترګې سرې کړې و شبنم ته
کلام د اندرونی خوبيو َ دې مختصرې غندې جائزې نه پس َ
ةَ عبدالقادر خان دَ شاعرۍ خارجی محاسنو ته چې نظر وکړو نو
دا
راڅرګنديږی چې عبدالقادر خان په هغو شاعرانو کښې دح چی
شعوری کوشش ئې پھ دې غرض کړے دے چې دَ پښتو شاعرۍ لمن
شاعری کړې ده بلکې پھ مختلفو ژبو کښې ئې هم شاعری کړې ده. د
فارسۍ, شاعرۍ اندازه ئی له دی غزله کېدے شی:
چو زلف عنبرين را پېچ و خم کرودی کرم کردی
رلم رااز سر لو بنر عم کردی کر م کردی
چو بکشوری نقاب از رغ نمودری عارض زيبا
شب 'اپروه ما را صبحدم کردی کرم کردی
خو له دې علاوه هغه دَ دوه ژبو شاعری (ذواللغتین) هم کړې
ده. مثالونه ئی دا دی:
پښت و او عربۍ غزل:
مځ په هر لوری جلوه ګر دے دَ یار
7 د 147
ليس فی الدار غيرنا ديار
دَ پښتو او فارسۍ غزل:
زړھ مې هرګور وھ له هجرانه افګار
شکرصعصتق را کم باز اسسد یار
سروه سر کوز له انفعال كاندې
پون خر امر پر سولے باع نګار
۱۲٢
د "ته علاوه دَ عبدالقادر خان اوږدھ نظمونه هم شته چې یوه اوږده
مثنوی پکښې دَ یوسف زلېخا دَ مشهورې مشنوۍ ترجمه ده. دا ترجمه
عبدالقادر خان په یولس سوه دولس کښې مکمله کړې ده. ترجمه په
اته سېلابيز بحر کښې ده دَ دې مشنوی وړومبی څو شعرونه دَ نمونې
پھه طور داسې دی.
دا قصه اول تازی وه
په تازی ئې اغازی وه
په فارسۍ کړه فارسیبانو
نظم نر سخن دانو
ما هم بيله ترې حصه کړه
په پښتو مې.دا قصه کړه
ما شیرین بحر خفیف کړھ
بې ځوابه مې حریف کړھ
برنهارډ ډورن او راورټی دَ دې متٌنوی حصې په خپلو منټخباتو کښې
راوړی دی او بیلې هم چاپ شوی دی. ھ
دی عقلاوملالع عم فرصت ناه ار
څلوېښت حدیث په نومونو دَ بيلو بیلو مثنویو نسبت هم عبدالقادر
خان ته کړے دے خو لا تراوسه دا مشنوۍ چاپ شوی نه دی.
َ نظم نه علاوه عبدالقادر خان پښتو نثر هم سېکن کړے دے.
ةَ ګلستان پښتو ترجمه ئې دَ ګلدسته په نامه لیکلې ده چې يو لوئې
خصوصیت ئې دا دے چې نشثر ئې په نثر او نظم ئې په نظم کښې
ترجمه شوے دے. دا عظیمه فن پاره پښتو اکېډيمۍ چاپ کړې ده. له
وور
. دې نه مخکښې ئې راورټی ګلشن روه کښې منتخبې حصې هم چاپ
٠ ھ
؟5تور 7 ۸ عساشرکارضو دنه د کو
وو خو لکه دَ خوشحال بابا دَ دھ هم دَ ورو کتاوترنه و لکیږ -
راورټی دَ دھ دَ مرګ په باره کښې دا روایت هم بیان کړے
د چې دح خپل ورارھ افضل خان 1 وھ ځکه چې عبدالقادر خان
دھ سرداری نم منله. والله اعلم بالصواب.
(درې مياشتنۍ کتابی سلسله م رکه مردان اوله کړۍ نومبر ٩م)
۱٢٢
ادب کښی شخصيت
5 ثږ
| َ انسان او نورو حېواناتو تر مینځه دَ فرقونو په سلسله کښې
موکفنهرم کا یرمع بات او لظيی اټ
-- 0 معاشرتی علومو په مېدان کښې دَ کار کونکیو په خيال کښې
ة انسان او ةَ حېواناتو تر مینځه فرق دا دے چې انسان يمو معاشرتی
ځناور دے ُ نور ځناوران دَ معاشرتی شعور نه محروم دی. د
سیاسیاتو دَ علم سره دَ متعلقو حکیمانو او مفکرانو په نظر کښې
انسان یو سیاسی ځناور دح چې دَ خپل سیاسی شعور په نتیجه کښې
َ خپل ځان پھ شان مخلوق دپاره څه داسې سیاسی قاعدې او
قانونونه جوړوی چې دَ هغو په نتیجه کښې دَ خپل ځان پھ شان شعور
لرونکيو له ذهنی او روحانی خوشحالی او مسرت پېدا کوی. او دَ
ذهنی او روحانی مُسرتونو په نتیجه کښې دَ مادی مسرت دَ حصول
شش کوی.
هم دغسې دَ فنون لطيفه سره تعلق لرونکے انسان حېوان ناطق
یعنې خبرې کوونکے حېوان ګڼی. او هم دغه خبرې دی چې دَ ادب په
مغ شمس مه اشسادیمکطاا ارا
و |
| دَ خبرو ملک مې فتح په سمند کړھ
نو دَ خبرو نه مطلب ئې ادب وی. دغسې دَ ٨ اقليم نه مراد اقليم
سخن وی او عجیبه حسن اتفاق دا دخ چې په فارسۍ کښې هم دَ |
۱٣
سخن او سخنورۍ اصطلاح دَ شاعرۍ او ادب دپاره مخصوص شوې ده
حالانکې دَ پښتو په شان فارسۍ کښې هم دَ سخن اصل معنئ خبرهو
ده. خو هرکله چې دَ حېوان ناطق خاصیت خبرې او سخن ګوئی ګڼلې
شوه ځکه نو دې اصطلاح رواج بياموندلو. ھ
دې ته هم حسن اتفاق ووایئ چې په عربۍ کښې که يو خوا
خبرو ته کلام وائی نو بل خوا شاعری هم. هم په دغه نوم نوملے شی.
بلکې پھ ادبی اصطلاح کښې دَ شاعرۍ تعریف کلام موزون ګپلے
دا اوږده خبره ما دې دپاره عرض کړه چې لکه څنګه خبرې؛
سخن ګوئی او کلام د انسان هغه خاصه ده چې هغه پرې لھ نورو
حېواناتو نه ممتاز کیږی دغسې دَ معاشرتی حېران په حېث هغه په
فطری ډول مجبور د چې په معاشره او جامعه کښې خپله خبره
وکړی او دَ بل خبره واوری او د دې خبرې کولو او خبرې اورېدو چل ته
دَ یو اسان تعریف مطابق مونږ ادب وئيلے شو.
هر حېوان ناطق چې دَ خبرو کولو داسې چل زده کړی چې هغه
خپله خبره پھه غوره طريقه بل حېوان ناطق ته ورسوی نو دے تر دغې
درجې ادب پېدا کوی. هم دغسې هر حېوان ناطق دَ بل حبوان ناطق په
خبره دَ پوهېدو کوشش شروع کړی. او دې کوشش کښې تر دومره حده
کامیاب شی چې دَ شوې خبرې ټول تفصیلات دَ خپلې پوهې په ګرفت
کښې راولی نو دَ داسې عمل تکرار د ادب پېدا کولو باعث وګرځی او
چې دَ صدیو دَ مشق نه پس دا "اب د ای عامهراغلی نر
تحریری ادب مینځ ته راشی او فنون لطیفه کښې دَ یو فن اضافه وشی.
۱١ ٥
َ ادبی تنقيد پوهان په دې خبره متفق دی چې دَ ادب د
پېداتش یوه وجه دا هم ده چې معاشرتی حېوان په خپله معاشره کښې
دَ نورو معاشرتی حېواناتو له ژونده ځان خبرول غښتل. داسې دَ ژوند
پھ سر بنده دروازه کښې دَ خپل سر بوسولو او دَ تلاش دې عمل نه ورو
.ورو ادب او شاعری راوځېګېده او ترقی ئې داسې وموندله چې هغو
کومر معاشرتی حېواناتو چې دا کار نه شو کولے هغوی د خپلو هم
جنسو لھ دې خبرو او ډېره موده وروستو له لیکلو نه هم هغه خوند
اخستل شروع کړھ کوم چې دَ دوی هم جنسو د نورو هم جنسو د ژوند
په کوټو کښې دَ سر بوسولو نه اخستل. په دې خبره چې لږ ښھ ژور
غور وکړو نو دا راته واضحه شی چې دَ پرشقیيه لو خرا د ټل
شخصیت په ژوند خبرېدل. دا معلومات نورو ته رسول او بيا دَ نورو
له خرا له دې معلوماتو نه خوند اخستل په اصل کښې دَ ادب پېنا
کېدو او دَ ادب دَ رواج موندلو رمسشتنر شاه ده خر دا خبره به لره
پهھه تفصيل کول غواړی.
ادری مياشتنۍ کتابی سلسله مرکه مردان (مقاله نمبر) جنوری ١٩٩٣٢ء)
تد ا
اس ېوې
تر اوسه دَ معزالله خان مومند دَ دیوان درې ایپیشنونه چاپ
شوی دی. وړومے ایډیشن ښاغلی همېش خلیل په اکتوبر ١٩٥٧ء
کښې چاپ کړھ. دوېم ابښشن بشتراکيمۍ د:شاغلن خيال بغارق د
مقدمٍ سره په اګستث ۱۹٩١ . کښې چاپ کړو او درېم ایډیشن ئې بيا
ت0 (سره دَ اضافې) په دوېم ځل په جنوری ١١٣١ء
کښې شائع کړھ. ھ
ةَ کتاب وړومے ایډیشن زما له نظره نھ دے تېر شوے او نه
اوس چرته پېدا کیږی چې دا اندازه ترې ولګولے شی چې ښاغلی همېش
د وړومبی ایډیشن پھه مقدمه کښې څه وئيلی وو خو دَ دوی دَ دوېم
ایډېشن او دَ اکېډيمۍ دَ ایډیشن په مقدمو کښې چې څه لیکلی شوی
دی هغو کښې ځنې خبرې داسې دی چې زما په خيال تاریخی لحاظ
لکت تت ٢ ۷ تت ل ٢
کول غواړم چې دَ دغو غلطيو اصلاح وشی.
وړومبۍ تاریخی غلطی زما په نزد. دَ دواړو محترمو
لیکونکيو نه دا شوې ده چې دَ دوی په خيال دَ اربابۍ خطاب به
8 ت ورکولو.
٢ و ۳ هه ٣ ٢ 11
خان او محب الله خان) له زو ارپايۍ منصب ورکړ. (د اکبډیمۍ
٧
ایډیشن دَ مقدمې ص ۹3۹
کوم وخت چې شاهجهان ل7117 1
دَ خپلې عامې پالیسۍ ماتحت ئې دَ پښتونخوا دَ ځنو علاقو پښتانه
مکران د اربابۍ بو خطاب د مرت بخفتۍ ته علاره د خيل مقْصَلَ د
پوره کولو پهھه غرض د هغو د هر قسمه حوصله افزائی هم وکړه. (هم
داسې) هغه سلسله کښې شاهجهان بادشاه َ باړې د مومندو د انتظام
او مغلی حکومت دَ وفادارۍ شرف يعنې دَ اربابۍ خطاب عبدالله خان
او محب الله خان ته په مساوی حصه ورکړھ. (دَ ښاغلی همېش
بزت تبص2ير هکو مه ص 2
1477700 400-٣ تت 59٢
لری چې ارباب دَ خلیلو مومندو داؤدزيو او کاسيانو ځانانو موروثی
لقب دے. که چرې دَ اربابۍ خطاب دَ حکومت له خوا عطا کېدے نو
اول خو به ئې دَ مغلو پھ سرکاری کاغدونو کښې ذکر وھ او بيا دا چې
دَ غوریا خېلو او کاسیانو نه بغېر بل کوم منصب دار ته به هم نا
خطاب چرې خو ورکړخے شوے وے. د ١١٣٧ء نه تر ١٨۸١٨ء پورې دَ
یر مغل باچا لھ خوا چاته دَ اربابۍ خطاب نھ دے ورکړے شوے ځکه
. نو دا یوه داسې غلطی ده چې دواړو ښاغلیو لیکونکیو (همېش خلیل
او خيال بخاری) په شریکه کړې او څه تاریخی بنياد نھ لری.
- لھ دغې نه هم زياته لويه غلطی هم دغو اقتباساتو کښې دا
شوې ده چې دَ ښاغليو لیکونکیو په خيال دَ معزالله خان پلار او ترھ
اعبدالله خان او محب الله خان) ته دَ اربابۍ خطاب شاهجهان ورکړے
و۵ .
۱٨۸
دواړو محترمو لیکونکیو چې پخپلو مقدمو کښې دَ معزالله
خان مومند کومه شجره دَ نسب ورکړې ده ةَ هغې مطابق معز الله
خان دَ عبدالله خان» عبدالله خان دَ محمد خان او محمد خان د
مستجاب خان زوئې وھ. مستجاب خان بغېر له څه شک و شبهې په
خېبر کښې د محمد امین خان ةَ شکست (١۰۸٣هجری) نه پس ته
شهید کړے شوے وھ. د مستجاب دَ شهادت په وخت کښې اورنګ
زېب دَ هندوستان شهنشاه وھ. ځکه نو کھ تخيل لکه دَ ريړ هم راکښے
شی نو دا څوک نه شی وئيلے چې نيکه خو دې دَ اورنګزېب په زمانه
کښ شهید کیږی او نسے دې ئې دَ شاهجهان باچا نه خطاب وصولوی.
(دا یاد ساتل پکار دی چې شاهجهان ٣۰۲١ هجری قمری کښې په
تخت ناست وھ او ٨۰٨١ هجری قمری کښې وفات شوے وھ). ھ
دې غلطۍ سره تړلې يوه بله غلطی دَ اکېډيمۍ دَ ایډیشن
مقدمه نګار ښاغلی خیال بخاری دا کړې ده چې دَ دوی د 'اړتاوکې
اندازې مطابق معزالله خان مرومند په ۵٥ هجری کښې پېدا يږ
وھ لکه چې دَ مخه ذکر وشه دَ معزالله خان غر نیکه مستجاب خان
په ٣٠۸١ هجری کښې شهيد شوے وھ. په دې لحاظ دَ معزالله خان
پېدائش په ٥٠٨١ هجری کښې که ناممکن نه دح نو انتهائی غېر
اغلب ضرور دے. ځکه چې که مونږ دا ومنو چې معزالله خان په
٣ هجری کښې پېدا شو وھ نو په ډېره لنډه اندازه د هغی غر
نیکو به دَ هغه نه سل کاله اګاهو پېدا شوے وی. په دې حساب د
سشخاي لضف د سناش 7ه ٣۸٩ ععری کی از ضر
ټولو اندازو برخلاف ده چې دَ تاریخ لم مختلفو واقعاتو نه َ مستجاب
۱٩
دَ ژوند پھ حقله لګېدے شی.
خدائې خبر چې ولې خو د دیوان دواړو مقدمه لیکرنکیر په
تر یو شان الفاظو کښې دا دعوی کړې ده چې دَ معزالله خان
خاندان یعنې دَ لنډۍ اربابان د هر حکومت وفادار" پاتې شوی دی
حالانکې دا خبره پھ دومره عمومی ډول صريحاً غلطه ده.
دواړو محترمو لیکونکیو دَ پېرنګی دَ دور دَ ځنې افسرانو دَ
لیکونو په بنا دا دعوی کړې ده چې اربابانو تل ایعنې تل) دَ وخت دَ
حکومت مرسته کړې ده. حالانکې حقيقت دا دے چې مغلو مستجاب
وساصرصاعم عضصورفارتفتل فمصض اضر
ځایونو کښې دا منلې ده.
ةَ ١۳٣٠ء په مشهور قومی تحریک کښې مومند دَ پښتنو
َ لښکر سره وو. (وګورئ تاريځ مرصغ ص. ۱۱١ قلمی ص. ۱۷۳ نوټ
٢ د سیکانو برخلاف جدوجهد کښې د ارباب رحمت الله ځان او احمد
خان ټول جائداد ضبط کړے شه. د 1٢ یار محمد دَ لاسه دَ اریاب
ارسلا خان دَ جائداد ضبطی او دَ هغه ګرفتاری دا ټولې خبرې په دې
باب له کافی شهادت دے چې که يو خوا دَ اربابانو دَ خاندان ځنې
خلقو دَ حکومت مرسته کړې ده نو بله خوا داسې نران اربابان هم وو
چې دَ پښتانه په ننګ ولاړ وو. 1 - 11
پاتې شوه دا خبره چې اربابانو َ سيکانو برخلاف دَ پېرنګيانو
ملګرتيا کړې ده نو نھ خو دا دَ شرم خبره وه او نھ ئې زھ تردید کوم.
اصل حبره دا وه چې دَ سیکانو په دور کښې په پښتنو او خاص طور
سره په لویو کورنیو دومره ظلمونه شوی وو چئ هغوی د سیکانو
۱٣۰
برخلاف جدوجهد کښې سرو کافرو سره هم په ملګرتيا مجبور شوی
وو او دَ تاريخ پشاور په حواله چې کوم دستاویزی ثبوتونه ښاغليو
مقدمه لیکونکیو پېش کړی دی له هغو صرف دا ثابتیږی چې اربابان
هم لکه د نورو پښتنو د سیکانو د ظلم برخلاف د هر چا سره د
ملګرتيا ابا اریوادي لړ کښې ېخ ېدمه ري وه
نره پوره کړی دی.
سم ک ک ک وک -ظ ظ ھ ھ- - 7
ښاغلی عبدالحلیم اثر افغانی له هغه بيانۀ پېدا کیږی چې دَ خپل
کتاب 'روحانی رابطه او روحانی کرو وص ئې کړے دے او
چې پکښې ئې وئيلی دی چې معزالله خان د سربند (اسنګو سربند)
اوسېدونکے وھ لکه چې هر چا ته معلومه ده سربند د خليلو کلے دے
او تر څو چې ډېر دروند ثبوت نھ وی پېش شوے دَ مومندو دَ اربابانو
َ خلیلو په علاقه کښې اوسېدل ډېر غېر اغلب دی او هر کله چې
ښاغلی اثر ةَ خپل عادت سره سم دې لړ کښې څه ثبوت نه دے پېش
کړے نو مونږ ئې دا دعوئ نه شو منلے چې ارباب معزالله خان
مومند دَ سنګو سربند وھ.
خاص طور سره په داسې صورت کښې چې دَ اکبډيمۍ دَ
ایډیشن دَ مقدمې پھه ص ۸ باندې د دې خبرې دستاویزی ثبوت هم
شته چې معزالله خان دَ کوټله مستجاب ا(چې وروستو ئې نوم کوټله
محسن خان شو) اوسېدونکے دے. دا هيڅ کله دَ منلو خبره نھ ده چې
ارباب معزالله خان مومند دَ سنګو سربند وھ.
ادرې میاشتنے "جرس" کراجۍ جنوری تا مارچ ١٩٩١١ء)
۱١۱١
أکبر زمينداوری
دَ اکبر زمینداوری پېژندګلو په وړومبی ځل مونږ سره ښاغلی
عبد الحئ حبیبی مرحوم دَ 'پښتانه شعراء لومړی ټوک" په ذريعه په
۰۰ هش ۍ(١٩٤٤.) کښې کړې وه. د حبيبی مرحوم د نورو
انکشافاتو غندې دَ هغوی دا انکشاف هم بغېر له څه بحثه ومنلے شه
اه هیچا پرې دَ څم اضافې کولو کوشش ونه کړھ. حبیسی مرحوم
زمونږ دَ تاریخ پھ یو داسې دور کښې پېدا شوے وھ او دَ هغوی علم و
فضیلت تر دې حده ګپلے شوے وھ چې دَ هغوی ټول ليکونه پښتو
ویونکی قوم بغېر دَ جرحې او تعدیله قبلول. دا دور پښتون له دَ تاريخ
جوړولو دور وھ. سیاسی هم او ادبی هم. او مرحوم عبدالحئ حبیبی په
دواړو مېدانونو کښې پښتنو ډېر ضرورتونه پوره کړھ.
د اکبر زمینداوری په سلسله کښې چې مرحوم عبدالحئ
حبیبی دَ هغه له یروھ شعره: ھ
د مغلو تېمر هسې په اور وسوم |
ھ چې به هېر په دا ماتم زمینداور کړم
دا استنباط وکړھ چې دے د تېمور لنګ )۷٧۷٧۱--۸۰۷( د دور شاعر
او دَ زمینداور اوسېدونکے وھ نو هیچا پرې څه اعتراض ونو کړو او نه
ئې ترې دَ څیه سند مطالبه وکړه. یواځې دا نه بلکې چا دا سوال هم ونھ |
کړھ چې دَ دې شعر مطلب څھ دے:؟ |
تر اوسه پورې زمونږ محققينو دا راز ښکاره نھ کړے شه چې
.د اکبر زمينداوری موندلے شوے کلام لھ کومې ذريعې نه دَ دوی لاس
۱٢٢
ته راغ وس بلکې 'پښتانه معر. ار دهدی بنواسا بسشر
کښې چې کوم بيان په دې سلسبله کښې شوے دے هغه خو د
څرګندوی چې دَ اکبر زمینداوری دا کلام چا فرد واحد يا ادارې سره
موجردنهو دے.ةَ پښتانه شعرا. بيان دا 0
پښتو ژبې په پخوانیو او نوم ورکو شاعرانو کښې یو اکبر
د چې کلام ئې ورک او چا نه د ليدلے... اص )٥٩ "فقط يو څو
زړې پاڼې دَ دھ له نادر او ورکه دیوانه دَ قندهار دَ هلمند په لتو
کرل ىد ارلوسرکنه هښ مات نبھ لس رغللې
دی. (هم دغه مخ) ھ
نع ورل ومنګويراپه مر وي
دا دے : |
'برګے چندے از ديوان بيش بهائے وے دز دست محققین و
دانشمندان ادب پښتو افتید. (د هغه دَ قیمتی دیوان څو پاڼې دَ پښتو
اب مستتوای دانشمندانو په تو ورغلې. (ص )٥٩
لم دېو دواړو بيانونو نه دا نتیجې راووځی:
.: د اکبر کلام ورک او چا نھ دے لیدلے.
۷-۰ د اکبر دَ دیوان یو څو زړې پاڼې دَ قندهار دَ هلمند په لتو
کښې لیدلی شوی دی.
: اداد د هش شاونو
لاس ورغلی دی.
3 د پښتانه شعراء. مصنف ته حاصل ټول معلرمات په دغو
زړو پاپُو مبسْی دی .
٣٢
اوس به په دېو څلورو نکتو لږ مفصل بحث وکړو.
:١ که ة پښتانه شعراء دا دعوئ صحيح وى چې د اکبر
زمینداوری ديوان ورک او هيچا هم نه دے ليدلے نو بيا دا څو پاڼې
چې لیدلی شوی دی دوی ته پھ کوم سند دَ اکبر زمینداوری دَ يوان
حصه رئیلے کیږی. دَ موندلی شوی کلام صرف په دوه غزلونو کښې د
کب" نوم په مقطعو کښې استعمال شوے دے او دَ هغه په مثنوی
او بدله کښې تخلص نه دے پکارولے شوے. نو صرف دوه ځایه کښې دَ
'اکبر" دَ تخلص په راتللو تر دې نتیجې ټوپ وهل چې دا لیکونکے
اکبر زمینداوری دے ډېر غېر محتاط عمل دے. خاص طرر سره په
داسې صورت کښې چې د ښاغلی زلمی هېوادمل په فرهنګ کښې دَ
اکبر زمینداوری نه علاوه دَ پینځو نورو اکبرانو ذکر هم شو دے.
دا څو پاڼې اکبر زمینداوری ته منسوبول دَ تاریخ لیکلو دَ اصولو سره
مناسبت نھ لری. ځکه چې سوال به دا 0-017 خبره لھ کومه
ثابته شوه چې دا ببدا شوې پاڼې دَ دغو پینځو اکبرانو کښې دَ يو نه
بلکې شپږم اکبر دی. که دا ووئيلے شی چې دَ موندلیو شويو پاڼو يو
شعر:
د مغلو تېمر هسې په اور وسوم
چې به هېر په دا ماتم زمینداور کړم
په دې دلالت کوی چې لیکونکے ئې دَ درس وم
ادب ره دا ووایم چې له دې شعره دا نه ثابتیږی چې بو
زمینداور اوسیدونکے دخ (لکه چې مخکښې به تفصيل سره عرض
کړے شی) نو ځکه دَ دې دعوې دپاره به څه زیات قوی دلیل پکار وی
٠
چې هغه چا سره نشته نشته لکه چې پخپله حبیبی صاحب فرمائیلی دی چې
دوی ټول معلومأت تر هغو پاڼو پورې محدود دی چې دوی ئې اکبر.
ته منسوبوی او دغو پاڼو کښې دا تفصیل نشته.
٨ ةَ دې نکتې په باره کښې کښې دا ياد ساتل پکار دی چې دَ يو
تاریخی دغعوې موا بیان رل ډېر غېر محتاط عمل
دے. دا وبنا چې دَ اکبر دَ دیوان یو څو زړې پاڼې دَ قندهار دَ هلمند
په لتو کښې لیدلی شوی دی" دَ ګرامر له لحاظه یوه مجهوله فقره ده
چې فاعل ئې معلومه نه دے. "لیدلی شوی دی" یوه معنئ لری او ما
لاه د وسور او عاوها ربق
ټوک کښې چې حبیبی مرحوم دا دعوی کوی چې دَ اکبر دَ ديوان يو
څو زړې پاڼې دَ قندهار د هلمند په لتو کښې لیدلی شوی دی نو په
دې بیان دا اعتراضات واردیږی: ھ
حبیبی مرحوم ة قندهار ة هلمند د علاقې دَ هغه مخصوص
کلی یا ځائې نوم ولې په ته کړے نه دے چرته چې دا پاڼې "لیدلی
شوی دئ:
۲. حبیبی مرحوم دَ هغه فرد نوم ولې نھ ظاهروی چا سره چې دا
زړې پاڼې لیدلی شوی دی.
٣ حبيبی مرحوم د موندليو شويو پاڼو ةَ شمېر ذکر ولې نه
کوی؟ دا تفصيل ځکه ضروری دے چې سبا له هر یو جعلساز دېو پاڼو
کښې اضافه کولے شی او دَ حبیبی مرحوم په روایت به خپلې دعوې
لره تقویت ورکولے شی.
او وروستے اعتراض دا چې که دَ سلېمان ماکو تدکرة الاولياء
٥ه ۱٢۳
فک سمل پښتانه شعراء لومړی ټوک کښې شاملول ضروری
ګر شو نو دَ اکبر دَ دیوان دَ زړو پاڼو تصوير ولې اهم ونه ګڼلے شه
او تر اوسه پورې ورلره دا اهمیت نه شی ورکېدے چې پښتانه شعراء
ةَ خپل ادبی تاریخ په سلسله کښې یو قوی دلیل بیامومی.
ج:. هم دغه خبرهة ج' په ضمن کښې هم کېدے شی. ښاغلی
زلمی هېوادمل خپل کتاب 'فرهنګ زبان و ادبيات پښتو'" په
٩هش (۷۷٧۱۹ء) کښې چاپ کړے دے. تر دغه وخته دَ اکبر
زمینداوری دَ دیوان دَ څو پاڼو پھ باره کښې باوری اطلاع چاته نو وه
حاصله چې دا پاڼې چرته دی. ښاغلی هېوادمل دَ پښتو ادب محققين
او دانشمندان یادوی خو نوم ئې نه اخلی حالانکې ١٩٧٧ء پورې دَ
افغانستان اکثر اکابر او اعاظم ژوندی وو او اوس خو دَ ثور دَ انقلاب
روقامه دال و کنا ارت کاتبررا د مخحفیرظ
پاتې کېدو ضمانت هم ده رك به څھ ووائی چې دغه پاڼې ځڅم
شوې او اوس چرته دی خو که دا پاڼې پېدا هم شی نو دا سوال پخپل
ځائې پاتې کیږی چې له شش 1٤٩١(١ فو وراومه دؤدضر د
پاڼو دَ موجودګۍ تفصیلات لکه دَ یو مقدس راز ولې مخفی ساتلی
شوی دی. :ٍَې11 ھ
د د د نکتې مطلب دا دخ چې لکه څنګه چې دَ ښاغلی
عیږدډیي. در مزع وېنا رانقل شوه دَ اکبر زمینداوری په باره کښې د
پښتانه شعراء لومړی ټوک ټول تفصیلات په هغو څو پاڼو مبنی دی
چې دَ قندهار د هلمند په لتو کښې لیدلی شوی دی. دَ تاریخی نقطۀ
نظره دا صحيح خبره نه ده چې په لږو معلوماتو دې اکتفا وکړے شی
۱٩
او دَ معلوماتو دَ تصديق او تائيد دپاره دې بله ذريعه اختيار نه کړے
م٨ داسې صورت کښې د تېروتلو او تېراېستلو دپاره کافی مواقع
دی. ځکه لویو لیکونکيو تل له داسې منابعو ځنې ځان ژغورلے دے
چې بلې کومې ازادې ذریعې نه ئې تصدیق یا تائید نھه شی کېدے او د
داسې کولو لوئې سبب دا وی چې یو کس پورې محدود معلومات دَ
دغه کس ذاتی رائې کېدے شی او داسې رائې ته تاریخی حقيقت وئیل
ناممکن شی ځکه خو دَ تاریخ علماء خپله ادعا صرف په یر تاریخ نه
ثابتوی بلکې پھ مختلفو ادوارو کښې دَ لیکلو شویو مختلفو تاریخونو
نه استفاده کوی او دَ تاسف خبره دا ده چې دَ کر ند ری شه
سلسله کښې دا اصولی خبره دَ نظر لاندې نھ ده ساتلې شوې او دَ اکير
زمینداوری ټول حالات دَ څو پاڼو نه نم بلکې له یوه شعره اخد شوی او
اولس ته پېش کړے شوی دی.
7 7-774141٥۸۸۸۸ ۹
د مغلو تېمر هسې په اور وسوم
ھ چې به هېر په دا ماتم زمینداور کړم
دَ دې شعر په باره کښې تر اوسه چا دَ غور کولو کوشش نه دے کړے
چې دَ شعر په اصل معنئ او له دې اخذ کېدونکې معنئ کښې څه
فرق دے. حبیبی مرحوم او دَ پښتو نور لیکونکی دَ دې شعر په باره
کښې دا تاثر ورکوی لکه چې اکبر زمینداوری باندې دَ مغلو له لاسه
ډېر ظلمونه شوی وی او دې شعر کښې دَ هغو ظلمونو ماتم شوے دے.
دا معنئ له دې شعره نھ شی راوتلے. د شعر الکه څنګه چې دع)
معنئ دا ده. دَ مغلو تېمر داسې په اور سوزولے يم چې دَ دې ظلم په
٧
وجه (ةَ) زمینداور (ظلم) هېر کړم. يعنې شاعر دا وائی چې پھ ما
شوے ظلم دَ زمینداور دَ ظلم نه زیات دے. په یو څیز بل څیز هېرول دَ
دواړو څیزونو ترمنځه دَ مقابلې دپاره زمونږ د ژبې محاوره ده او روڼ
مثال ئې دَ احمد شاه بابا په دې شعر کښې موندلے شی.
ھ د ډیلی تخت هېرومه چې رایاد کړم
زما دَ ښکلی پښتونخوا دَ غرھ سرونه ھ
دَ احمد شاه بابا په دې شعر کښې دَ ډیلی دَ تخت او دَ پښتونخوا دَ
غرھ دَ سرونو مقابله کړې شوې ده او احمد شاه بابا دا فېصله ورکړې ده
چې دَ هغو دپاره دَ پښتونخوا دَ غرونو د سرونو مقابله کښې دَ ډیلی
"تخت دَ هېرولو څیز دے. دغسې دَ بحث لاندې شعر کښې هم دَ شاعر |
مطلب دا دے چې په هغه باندې د مغلو تېمر له خوا دَ شویو ظلمونو
مقابله کښې په زمینداور شوی ظلمونه دَ هېرولو څيز دے. اوس
چونکې زمونږ په تاریخ کښې په زمينداور د شویو ظلمونو هيڅ ذکر
نشته ځکه نو دا شعر څه اصلیت نه ښکاره کوی. |
که دَ شعر دوېمه مصرع نظر انداز کړو نو وړومبۍ مصرعې
نه دا ښکاری چې دَ شاعر او د مغلو دَ تېمر خپلو کښې براه راست
دښمنی او عداوت وھ او دَ دې دَ ثابتولو دپاره به یو ځل بيا دَ تاريخ
'پاڼې اړوو چې آیا دَ تېمور لنګ او دَ یو پښتون شاعر ترمنځه څه ذاتی
عداوت وھ؟ او متاسفانه یو ځل بیا تاریخ زمونږ دَ مفروضې ترديد
کوی. د دوېمې مصرعې د نظر انداز کولو په صورت کښې د وړومبۍ
مصرعې بهتر شکل دا وھ: ھ ھ
.۳ د ېمر مغلوهسې پې اوروسوم
۸
دا صورت ئې ځکه هم غوره دے چې دَ تېمور دَ ذاتی دښمنۍ نه به دَ
شعر اشاره دَ مغلو او پښتنو ترمنځه رقابت ته لاړه شی او هر څو که
دوېمه مصرعه به دَ "پښتانه شعراء لومړی ټوک اخذ کړے مطلب
ورکړی خو بيا هم دَ وړومبۍ مصرعې به څه معنئ خو پېدا شی.
َ دې شعر په ضمن کښې له ټولو نه اهمه خبره دا ده چې دَ
'پښتانه شعراء لومړی ټوک لیکونکی دا شعر لرونکے غزل دَ اکبر
زمینداوری دَ کلام دَ نمونې په طور نقل ولې نه کړھ او تر اوسه د
اکبر زمینداوری دغه بغزل دَ اکبر زمینداوری په سلسله کښې دَ بحث
په دوران کښې ولې پېش نه کړے شه. دَ افغانستان لیکونکيو سه دَ
دې چې هغوی ته دَ اکبر زمینداوری دَ دیوان َ دغو څو زړو پاڼو دَ
کتلو بهتره موقع وه دَ دې شعر سره په غزل کښې شامل بل کوم شعر
ولې چاپ نه کړے شو. او ولې ئې صرف په دې يو شعر اکتفا وکړه.
حالانکې دا. څو پاڼې ټولې چاپ کول دَ پښتو ادب په مفادو کښې
وو. حبیبی مرحوم په "پښتانه شعراء لومړی ټوک کښې دَ اکبر
زمینداوری اتو څلوېښت )٨٨( شعرونه رانقل کړی دی. ديو کښې
پینځه شعرونه دَ یو غزل او اووھ دَ بل غزل دی. دَ :
'چې به هېر په دا ماتم زمینداور کړم
غزل که پوره رانقل شوے وے نو زیات نه زیات به ۵۵٥ شعرونه شوی وو
چې دَ موضوع له اعتباره ئې ډېر اهمیت لرلو خو افسوس چې داسې
ونھ کړے شو او اوس دَ هر باشعوره قاری به هم دا اعتراض مخې له
راځی چې دَ اکبر زمینداوری غېر اهم غزلونه رانقل کېدھ نو دا دومره
اهم غزل ولې نظر انداز کړے شه.
٩۹٩
ةَ اکبر زمینداوری سره منسوبه مشثنوۍ کښې يو شعر دا هم
که ژدې که په هراد يم
زھ دَ دھ په خیال و ياد يم
دې شعر مقابله دَ عبدالقادر خان خټک دَ یوسف زلېخا دې شعر سره
وکړئ: | ٍ
که نژدې که په هراد دی
که پھ زړھ لکه فولاد دی
ةَ دواړو شاعرانو تر منځه دَ دريو صديو دَ فرق باوجود دَ دواړو دَ
شعرونو صرف مزکه او وزن یو نه دے بلکې دَ وړومبۍ مصرعې الفاظ
ئې هم يو دی. دَ حسن توارد یا سرقه خبره به یو خوا پرېږدو. أیا په يوه
ژبه کښې انداز بیان. اسلوب او بندشونه تر دریو صدیو يو شان پاتې
کېدے شی. دا خو عجیبه خبره ده چې دَ روښانيانو شاعرانو ژبه دې دَ
اکبر زمینداوری او عبدالقادر خان خټک سره فرق ولری خو دَ اکبر
زمینداوری او عبدالقادر خان خټک ژبه دې یو شان وی. ژبه هم دَ يو
ژوندی اندام په شان وده کوی او زړیږی. که دَ اکبر زمینداوری ژبه او دَ
عبدالقادر ځخان ژبه یو شان وی او تر دا منځه ئې دَ روښانيانو ژبه بل
شان وی نو دا نتیجه به ترې حاصلیږی چې دَ روښانیانو دور کښې
پښتو ژبې زوال موندلے وھ او سل کاله پس ترې ژبه بیا هغې حال ته
واپس شوه کوم چې په نهمه صدۍ کښې دَ دې ژبې وھ. داسې ذفکر
کول هم غېر سائنسی او غېر تاریخی دی او چونکې دَ اکبر زمینداوری
ژبه او طرز دَ عبدالقادر خان ژبې او طرز سره یکسانیت لری نو ځکه
(٠
)۸۰۷٩--٧۷٧( مونږ وئېلے شو چې اکبر زمینداوری دَ تېمور د زمانې
شاعر هیڅ کله نه دے. بلکې دَ عبدالقادر خان خټک او دَ هغه نه پس ٍ
ته دَ زمانې شاعر دے.
ةَ اکبر زمینداوری ذکر په پښتانه شعرا . لومړی ټوک او
ترې پس ته کتابونو کښې د اکبر زمينداوری پھ حېث کول هم د
ښکاره کوی چې دَ اکبر زمینداوری دريافت کونکے دے په دې نامه
یادول غواړی ګنی نو لھ ۱٠٣١ هش ١٤٩١( )نه مخکښې نه چا اکبر
زمینداوری پېژندو نه ئې چا نامه اورېدلې وه. او نھ چرته دا نوم په
تحریری شکل کښې څرګند وھ نو بیا بغېر له څمھ ثبوت او اثباته يو
شاعر ته یو نوم ورکول (چې هغه ځان ته پخپله هم نه دے اخستے ) څه
معنئ لری. ۲" 1
او لو ټولو وروستۍ خبره دا چې دَ زمینداور دا اکبر چې د
"محمد هوتک وطندار او له هغه درې صدۍ مخکښې تېر شوےه
وھ. د محمد هوتک د ادبی سفرونو. دَ هغه دَ پلار دَ حافظې او دَ
محمد رسول هوتک او رحمت هوتک دَ بیاضونو باوجود دَ پټې خزانې
له صفحاتو بهر پاتې شه او دیو ټولو څنګه او ولې نظر انداز کړھ.:
کتابیات
.٢ تذکرة الشعرا. سراج الدین سعيد او صالح محمد هوتک.
کابل
٤٤١ |
فرهنګ زبان و ادبیات پښتو. زلے هېوادمل. کابل
یوسف زلېخا. دَ عبدالقادر خان خټک. کرسټومېتهی. سېنټ
پیټرز برګ | ھ
دیوان احمد شاه ابدالی. پښتو اکېډیمی. پېښور
پټه خزانه. محمد هوتک . کابل
ا(دری مياشتنۍ کتابی سلسله مرکه مردان ١٢ جون ٢١٩٩١ ء)
٢
دَ رحمان بابا د پېدائتش
او وفات کلونه
پښتو دَ ادبی تاريخ یوه لویه مسئله زمونږ دَ لویو لیکونکیو
ووا فص د سنا کش سه لي لیا 2 /
زمونږ دَ ادب يو ډېر روښانه ستورے دے او له بده مرغه له ټولو نه
زیاته تيارھ هم دَ دې روښانه ستوری دَ ژوند په واقعاتو خوره ده او په
قطعیت سره مونږ دَ رحمان بابا دَ پېدائش او دَ وفات دَ کلونو په باره
کښې هم دعوی نه شو کولے.
په شلمه صدۍ عيسوۍ (څوارلسمې صدۍ هجرۍ) کښې دَ
نورو تاریخی معلوماتو دَ لټون دپاره دَ هلو ځلو په لړ کښې دَ رحمان
بابا د پېدائتش او وفات دَ کلونو په باره کښې هم دَ خیال انګېزیو یو
مهم شروع شه او دَ دې مهم په دوران کښې په وړومبی ځل دا ووئېلے
شو چې دَ رحمان بابا َ ژوند زمانه له ٠٠٠١ هجری تر ۱١۲۰١ هجری
پورې تخمين کولے شو. )١( دَ وفات دَ کال یعنې ٢٠۲١ هجری دپاره
خو دَ تخمین بنياد دَ بهادر شاه په باره کښې دَ رحمان بابا شعر ګپلے
شو دح )٢( ولې دَ پېدائش په باره کښې ئې هیڅ بنياد نه دے
ښئيلے شوے. ھ ھ
'پټه خزانه" (مطبوعه ۱٢٣١ هش مطابق ٤٤٩١ .) دَ
رحمان بابا د پېدائتش کال ٤٤٤١ او دَ وفات کال ئې ٢١٨۸ ھ ښئ. دا
دواړه تاريخه دَ محمد رسول هوتک عله الرحمة : بیاض په بنباد
١٢
بیانوی خو دَ محمد رسول هوتک عليه الرحمة" په باره کښې هيڅ
معلومات نه ورکوی ځکه نو مونږ دا نه شو وئيلے چې دَ محمد
هونک دا ښنه باوږی وون ار کون |
دلته دا خبره دَ يادولو ده چې د رحمان بابا دَ زېږېدو او
مړينې کلونه" (۳) نومې مقاله "محمد رسول هوتک عليه الرحمة" په
۰ هجری کښې پېښور ته رسوی. یونس خېبری سره ئې ملاقی
کوی او وائی چې هغه له دې ځايه قندهار ته دَ رحمان بابا په حقله
کره او پاخهھ معلومات له ځان سره وړی دی او داسې دعوی کوی چې
په دې دلیل دا سند ډېر پخیږی" حالانکې دا ټوله خبره محض
افسانه ده. پټه خزانه چې کوم سړےه یونس خېبری" ته رسری دَ هغه
نوم محمد رسول کلاتوال نه بلکې دَ محمد هوتک" دَ وېنا مطابق دَ
هغه تربور "رحمت هوتک" دے. )١٤ او دې ښاغلی يعنې "رحمت
هوتک"ً د "پټې خزانې" مؤلف ته دَ رحمان بابا په باره کښې لھ دې نه
بغېر نور هیڅ معلومات نه دی ورکړی چې یونس دَ رحمان بابارنشاګرد
وھ. ځکه نو دَ مقالې دا ياوزۍ منند هیڅ بنياد نمھ لری. . |
َّ رحمان بابا ةَ پېدائش دَ کال په باره کښې دَ اه
ھ روایت دَ عمارت دَ پرېوتو نه پس اوس مونږ سره دَ رحمان بابا دَ کلام دَ
داخلی شهادت نه بغېر نور هيڅ باوری سند نه پاتې کيړئ: دې داخلی
شهادت ته دَ دغه مقالې په ص ۵٥ اشاره شوې ده. خو ډېر اهمیت نه
د ورکړے شوے. حالانکې که چرې دَ داخلی شهادت ذکر کیږی نو
صرف هم دغه یو داخلی شهادت داسې دح چې اهمیت ورکول پکار
دی او اګر چې دا داخلی شهادت قطعی او حتمی دليل نه شو ګپلے
١٤٤٠
خو صرف نظر ترې هم ممکن نه دے.
ة اورنګ زېب د وفات او دَ بهادر شاه د باچايۍ ذکر لرونکې
قصيده کښې دا شعر: ھ
ھ تر پنجاه تر پنجه تېر شوې '
تم لا ځان بولې پسر
موجود 77474777 - - -ت-ء-
کښې ئې ذکر شوه دے (خو تفصیل ئې نھ دے بیان شوے ) دا شعر
رن س
تر پنجاه و شصته تېر شوې
ته لا ځان بولې پسر ھ
او د دې يوې نسخې په بنیاد دا دعوئ شوې ده چې دا بېت په
بلار وک هو ووو 2
ویرینټونه یعنې مختلف قراتونه. ناقل) او نسخه بدلونه لری (۵)
حالانکې د رحمان بابا ټولو قلمی نسخو کښې چې ما ةَ کليات دپاره
كتلى چۍ وا شعر داسې وا ٍ
تر پنجاه تر پنجه تېر شوې
ته لا ځان بولې پسر
دَ دې شعر په باره کښې عام طور سره دا خيال کیږی چې دا رحمان باب
په ١١١١هجری کښې ليکلے وھ حالانکې دَ داسې خيال دپاره هیڅ
قرینه نشته. مونږ صرف دا وئيلے شو چې دا شعر : ١١١١ نه پس
ليکلے شوے دے. ولې که په ۹ه کښې موتږ دَ رحمان بابا عمر
٥ کاله فرض کړو نو دَ رحمان بابا د پېدائتش کال ٤۰٤٩١ ھ راوځی او
۰
که داسې وی نو دَ خوشحال بابا ةَ وفات په رخت په ٠۰ هھ کښې به .
دَ رحمان بابا عمر ۳٣ کاله منل پکار ۳ ولې داسې کول به ډېر غلط
وی ځکه چې که چرې دَ خوشحال بابا َ مرګ په کال رحمان بابا َ ۳٣
سر وًٍ-ت-ت- ص0س2ص28نږ اا نت 2صس 0 به ئې د |
شاعر په حېثيت ذکر نه کولو. ٍ
د د په کلیات کښې دا قطلعه موجوده ده:
(هر) چې. لاف وهی دَ شعر
نن په دا دور دی ډېر
٩ خدائې دې نھ کا چې به وايم
حال دَ دېو تېر و بېر
څوک پاو څوک نيم پاو د
قلندر په کښې نيم سېر
(چې) زمونږه په حساب دے ھ
هیڅ مې نه دے واصل هېر
.بل دولت فقیر درې پاوهو
زھ ترې څو سرشاهۍ تېر
چې « سرائې کښې به پېدا شی
| پس له قرنه پوره سېر )۹١(
دې قطعه کښې د ذکر شوېو ټولو شاعرانو نه رحمان بابا د شاعر په
حېثيت ډېر عظيم دے او دَ خوشحال بابا غندې نقاد نه ههو دا امبد نه
شی کېدے چې هغه به دومره عظيم شاعر نظر انداز کړے وی او که
مرکوانا رالی کې زي انطجې لنکار بورزکت للې رال با رنهد
۱١٤.١
رعمان بابا کلام نھ وھ رسېدلے ځکه ئې هغو ذکر نهھ دے کړے نو نا
وضاحت به ځکه غلط وی چې له دې قطعې نه بغېر هم خوشحال باب
څو څو ځل دَ نورو شاعرانو ذکر کړے دے ځکه نو دَ عمر په هره حصه
کښې که دَ خوشحال بابا هندې عظيم نقاد ته دَ رحمان بابا غندې د
عظيم شاعر کلام رسېدلے وے نو هغه به ئې خامخاأ ذکر کولو او چې
خوشحال بابا د رحمان بابا ذکر نھ دے کړے نو څرګنده خبره ده چې دَ
ھ پورې د رحمان بأباأ عمر ٠٠۰١ خوشحال باب د مرګ کال يعنې
کاله نه وھ ځکه چې په دومره عمر کښې به دَ هغه کلام ۳٣ هیچرې
معيار او مقدار لھ رویه دومره وھ چې دَ خوشحال بابا توجه به ئې
ځان نه راګرځوله.
ملتدد- و 11 کول نھ دی پکار. دَ
کښې ګرفتار ٠۰ ۹٩ خوشحال بابا مشر زوی اشرف خان هجری په
1 تن تد لل 7 7 ٢ ٢
کښې وفات شه. دھ لکه چې مخکښې به ئې ذکر وشی» په خپله
قصیده کښې دَ رحمان بابا ذکر کړے دے. ظاهره ده چې که تر
مدا وجمان يبا کلام لیر وتو د غوشحال يبا يی باره ٢
کښې هم دا امېد کېدے شه چې هغه به هم لستے وھ. خو هرکله چې
د خوشحال بابا پھ کلام کښې دَ رحمان بابا ذکر نشته نو لکه چې
هه پورې دَ رحمان بابا خپل عمر او دَ هغهم ٠۰ عرض وشه تر
شاعرانه ژوند دومره نه وھ چې پښتونځواګیر شهرت ئې حاصل کړے
وے او څرګنده شره چې اشرف خان ته دَ هغهن دَ شاعرۍ علم د
٠۰ نه تر ١١١١ پوری دور کښې شوے دے.
٧
اشرف خان هجری په خپل دیوان کښې د رحمان بابا ذکر
داسې کوی:
١ رحمان په وئیل ځائې دَ لقب نشته َ
: ت څ ګ ګ 5 اا ه٧
عا م طور سره زمونږ نقادانو دَ دې شعر نه مخکښې دا شعر هم:
خرږ زبان په زمانې شکرې لونی
هغه واف چې مستقر ئې پېښور دے
رحمان بابا په باره کښې ګڼلے دے حالانکې دا شعر د قلندر َ
په باره کښې دے. دَ خپلې خبرې دَ ثابتولو په غرض زھ دَ دې نظم
متعلقه شعرونه لاندې لیکم: ھ
شاعران د پښتنو ګويا څبره دۍ
د مرزا شعر شمله بلکې افسر دے |
تکلف په دا کښې نشته باور وکړه
په دا نن ئې ګوئې وړے له یو هر دے
رو ورون تام دوری ھ
که دوه درې تنه دګر يو ف قلندر دے
خوږ زبان په زمانې شکرې لونی
| هغه واف چې مستقر ئې پېښور دے
| دَ رحمان په ونیل ځانې دَ لقب نشته
)۸( ھ چې ئې ما شعر منظور کړھ معتبر دے
. تاسو وکتل چې دَ هر شاعر دَ ذکر نه پس ته شعر د هغه په تعریف
8 شړ لعل مه وضنکه نر د لر د د کر
٠٨
خوږ زبأن په زمانې شکرې لونی
ھ هغه واف چې مستقر ئې پېښور دے |
77٢ر تت تت ٩٨٩7
باره کښې دَ غلط فهمۍ ښکار شوی دی. ما چې پھ کوم شکل کښې
دا شعر رانقل کړھ دا د قلمی نسخې نه زما قرأت دے که دَ چاپی
نسخې قرأت پسې لاړ شو او شعر داسې ولولو:
خوږ زبان ئې پھ زمان شکرې لونی
هغه واف چې مستقر ئې پېښور دے
نو بیا تر یوھ حده هډو دَ نور بحث سوال نھ پېدا کیږی او وړومبۍ
مصرعه کښې دَ ٣ ضمر غائب به خامخا قلندر ته راجح کيری
ځکه چې 3 ها ۶ ومه که ار اما راا
يراځې عربۍ کښې نه بلکې هره ژبه کښې غلط دے ځکه زما په یقین
د چاپی نسخې قرأت څه بنياد نه لری.
| یز له غور در مهه د رر اعینالري: ٢-٢
هجری دَ رحمان بابا د شعر د معتبر کېدو ثبوت دا بيانوی چې دھ
یعنې اشرف خان هجری ئې شعر منظور کړح دے که دا ثبوت څوک
ومنی نو بيا: |
خوږ زبان په زمانې شکرې لونی
هغه واف چې مستقر ئې پېښور دے
به خامخا دَ رحمان بابا دپاره نه بلکې دَ قلندر دپاره ګڼی ځکه چې دا
شرقممه د نار موز لرک ادي ينی فر
کښې هجری صرف دَ خپل تنقیدی شعور په بنا دَ رحمان بابا شعر
٩ |
قابل اعتبار منی.
زما دا وم دې لحاظ هم صحيح ده چې اشرف 71
هجری ته تر خپله مرګه یعنې ۱١٧١ ھ پورې دَ رحمان 1
غو ووه رسېدلې. کم از کم دا شعرونه
ېو خوشحال یو کم سل خټک نور په طبیعت کښې .
ځار شه د رحتان سړبنی له يوھ فرده
.دا غزل په حاشيه وکښه رحمانه
دَ خوشحال دَ بیاض پاڼې به وریږدی
که ئې شعر دَ رحمان مومند تر غوږ شی
غوږ به نه باسی په شعر دَ خوشحال څوک '
٢ه او دولتا مې غلامان دی
قخا مورشمعاګرن
خو په هیڅ صورت اشرف خان هجری ته نھ وو رسیدلی. دا زھ ځکه
وايم چې دَ اشرف خان هجری په دیوان کښې دَ قلندر مومند یو غزل
راغلے ده چې ځنې شعرونه ئې دا دی؟ ٢٢ ھ
پو درم هره که
َ افغان په شاعرانو کښې سلطان يم
په پښتو کښې چې څوک دم وهی دَ شعر
خوشه چین مې دی دَ څېلمې زھ دهقان يم
و پښتو ژبې مې آب ورکړھ په شعر
ة فارسۍ شعر چې نه وایم افغان یم
.د دې غزل په ځواب کښې اشرف خان هجری یوه قصده اک د
٠
.چې دا شعرونه ئې دَ غور قابل دی:
د مهینه قصيده چې مې انشا کړه
شش که واعغعار لد غه
ما ئې شعر هسې ډک له فخره ولید
جسن خران د شاعريو دا کنان یم
هومره کبر بهائی کا په خپل شعر
وائې شه په دا هنر دَ شاعران يم
دَ پښتو ژبه مې نوې کړه پھ نظم
. دَ مغل په شعر هم عالی مکان يم
خوشه چین دَ پښتو ژبې شاعران دی
زھ دهقان دَ بلاغخت فېض رسان يم
چې عطا دَ وېږو کا دانه ئې نھ وی ھ
خندا وړے په عطا دَ دې دهقان يم
پښتو شعر ئې سم له ډېرو نھ دے
مغل دَ شعر لاف وهی حېران يم
شاه دَ شعر په پښتو ژبه هغه دے
0 -طد7د71717077 ٨ ۳ ؛؛- 1 1۹7-٧
ری صال ا۶ر کو فقو افرف عا ری لس ره
نو دا شعرونه به هم ترې بې ځوابه ن وو پاتې شوی. پھ دې دلیل مونږ
دا وئيے شو چې دَ اشرف خان هجری تر مرګه (١٧١١۱ھ) پورې د
٨-71 7 م کک ک ئک لگ ک کت
پورې که مونږ ډېر فیاضانه قِیاس هم ۱١٩١ پېدائش کال وګټو. تر
د
وکړو نو دَ رحمان بابا عمر به ٥٢ کاله وګڼو او په دې حساب به دَ
هغه دَ پېدائتش کال ۰۸۱ ھ نه مخکښې هيڅ کله نھ وى.
ٍ دَ رحمان باب د وفات دَ کال په باره کكښې هم و
پېدائش د کال په شان اختلافات دی.
ڼټوخرانه ابرعمان رانا د روقاي کال ٨٩١د "دور ار
افغانستان اوسنی لیکونکی وائی چې دا کاتب تېروتنه ده چې د
٨۸ هم په ځائې ئې ١٨۱۸ ھ ليکلے دے. او دا تیروتنه د تاره
اخرنی کاتب "محمد عباس کاسی"ً د "باستعجال تمام قلمی شد (په
ډېره بيړه وليکلے شھ) په الفاظو دَ درګزر قابله ګڼی.
زما محترم ورک له هغې رائې واقف دی چې زھ ئې د
پټې خزانې په باره کښې لرم. ځکه دلته ئې تکرار نھ کوم البته دومره
عرض به ضرور وکړم چې "باستعجال تمام قلمی شد" عذر دَ رحمان باب
َ وفات دَ کال په سلسله کښې قابل سماعت نه دے ځکه چې که
محمد عباس دَ بيړې په وجه دَ ۸ه په ځائې ٤۸ ولیکلو
نو ةَ پټې خزانې دَ محشی او مفسر ښاغلی عبدالحئ حبیبی مرحوم
لم نظره دا غلطی ولی پټه پاتې شوه او هغوی په دې کتاب دَ مفصلو
نرټونو ليکلو په وخت کښې دې غلطۍ ته ولې اشاره ونھ کړه. |
کچ څوک دا وان سه ښاغلی ری وکو تو دا شه
وھ چې دَ رحمان بابا َ وفات اصل کال کوم یو دے ځکه هغوی په پټو
سترګو د محمد هوتک یا دَ "محمد عیاسّ ليکلے کال (۸٢۱١١ھ)
صحيح وګپلو نو دا به صحيح ن نه وی ځکه چې له پټې خزانې نه اګاهو
عبدالحئ حبیبی مرحوم 'پښتانه شعراء لومړے ټوک" مرتب کړے وھ
١٢
او دې کتاب کښې الھه غلطۍ ځنې) ښاغلی عبدالحئ حبیبی مرحوم .
دَ بهادر شاه اول دَ تخت نشينۍ کال ٧١۱۸ ھ ليکلے دے. او دا ئې
وئیلی دی چې دَ رحمان بابا ژوند د دھ له وېنا څخه (سم) د شاه
ال دناوس ۱١ م) یقینی دح.(۰٠) دا په مياشتو کښې دننه
د مه خی ترخرمرخل ل کو 2
دا غلط فهمی ښاغلی حبیبی مرحوم ته ځکه شوې وه چې دَ
مغلو په خاندان کښې چې یو بادشاه کله مړ یا له تخته محروم شوے
دے نو بغېر له څه فصله بل بادشاه ورپسې په تخت ناست دے لکه
چې له دې نقشې به ثابته شی:
٩٢٩٩-١٢ : بایر
همایون : ٢٧ ود ینو د و
همایون له تخته محروم وھ.)
١١۱١-۳٣ ّ 77
۱۰۳۷ ٤ : جهانګیر
شاهجهان : ۷٧۷ لا ۱۹۸ ھ (معزول)
)١١( مو ١۱۱١۸ ۱۰٨٩۸ اروب
له بده مرغه د اورنګ زېب په سلسله کښې دا روایت ځکه
قائم پاتې نه شه چې دَ دھ وئات دَ ذرالقعده ١١٤۸ په ٨٢ په
احمد نګر (دکن) کښې وشو او چې دَ کابل صوبې ته» چې هغه وخت
شاه الم ئې صوبه دار وھ د بادشاه دَ وفات خبر رارسېدو نو دا دَ
لوئی اختر َ میاشت ٧٢ تاریخ وھ چې دوه یا درې ورځې په ۱١١١١ ھم
کښې پاتې وې. تاریخ کښې دا هيچرته نشته چې دَ پلار دَ مرګ دَ خبر
1:
۱٢
رارسېدو سره شاه عالم دَ خپل بادشاهت اعلان کړے وھ او اګر چې دَ
مشر زوی په حېثيت حق هم دَ هغه وھ خو دے چې له پښتونخوا
روانېدھ نو دَ بادشاه په حېثیت نه بلکې دَ بادشاهۍ دَ امیدوار په
حېثیت ئې سفر اختيار کړھ او هم دغه وجه ده چې دھ دَ خپلې
بادشاهۍ اعلان په لاهور کښې »َ ۱١١١ ھ په ۰ محرم یا يکم صفر
وکړھ او هر کله چې ښاغلی حبیبی مرحوم دَ غلط فهمۍ په بنا دَ شاه
عالم بهادر.شاه د جلوس کال ١٨٨١ ھ وګڼلو نو ځکه ئې دَ رحمان باب
دنه تر «٤۸٨ یقینی ومئلو. او هم دغه غلط فهمی "محمد 1
ته هم وشوه ځکه نو دا وېنا صحيح نه ده چې "پټه خزانه" کښې ليکلے
دَ رحمان بابا َ وفات کال (۱۸٢٧ھ) دَ کتابت غلطی ده چې اصل
کښې ۱۱٨١ ھ وھ. دَ دې په مقابله کښې ښاغلی حبیبی مرحوم تر
از( ولا پورې په دې اصرار کولو . چې دَ ۸ه دا کال صحيح
دخ.(١۱) او د محمد عباس کاسی دَ باستعجال تمام قلمی شد عذر
ئې نه پېش کولو او چې دَ ګل خان جمال خان دَ واقعې په باره کښې دَ
'راورټی نه پس دَ تاريخ مرصع حواله هم وموندلې شوه او دا ثابته شوه
چې په ٢١۲١ ھ کښې رحمان بابا ژوندے وھ نو دَ افغانستان محترمو '
لیکونکیو دَ پټې خزانې بیان ته د کتابت دَ غلطۍ نوم ورکړو او يوه
نوې دعوی ئې دا وکړه. چې دا کال په اصل کښې ٨۸ او دے
حالانکې دَ کتابت دَ غلطيو سره اګاه خلق دا ګواهی ورکولے شی چې دَ
٥٨۸ کښې دَ ١ دَ هندسې دَ درېو ځلو دَ راتللو پھ وجه دَ کتابت
غلطی امکان نه لری. دا کېدے شی چې د ١١١١ ١١١۱١ یا بلې
کومې 'داسې هندسې چې درې ځل پکښې ١ راغلے وی يو تر بله
١٥٠.٥
التباس وشی او دغه هندسې ۸ه وليکلے شی خر په ٢
صورت کښې دَ کتابت دَ غلطۍ عذر قابل سماعت نه دے.
: غړګې ' رحمان نمبر مقاله کښې دَ رحمان بابا َ وفات
کال کښې دَ کتابت دَ غلطۍ له دغه ذکزه پس دَ یونس له دیوانه د
عخدکر لکؤ2ود روه شد ۸م دَ
راد بابا د وفات دَ کال په حېثيت استخراح شوه و صن د دې دعوې .
دَ یونس لھ يوې مصرعې:
. چې له دې سرايه په نوې سرائې مهمان شه
مکملض مولع سه ای اوهد
و و دې ضمن کښې داسې ې حساب شوے دے:
)١( چې رگ
)٢( په ۷
(۳) لم "1
۱.١ دې )۵(
٢۱١ سرائې )١٩(
٨۷۹ سايه )۷(
۱۳١ مپهمان )٨(
(۹): شي ٣۰۵٢
: د دې ټرلز همان 2٨۸ شوه دے حالانکې د صحيح
حساب مطابق ةَ دې میزان ۱۸م دے ځکه چې دَ شپږم ټکی
"ابجدی ارزښتی ۷٧ نه بلکې (ن وی - ۰٠م )۹ دے .لهو
۰ د و
دې مصرعې نه دَ ١٠۱ اعداد راوکښل هم دَ جنيد رسم الخط له
رویه ممکن دی ځکهۀ چې دَ یونس په زمانه کښې (بلکې له هغو نه
هم ډېر پس) دَ پښتو لیک دود داسې نه وھ لکه چې دَ یونس په
دیوان کښې یا دَ غړګې په ذکر شوې مقاله کښې استعمال شوے دے.
اول خو دا خبره نظر انداز کول نھ دی پکار چې دَ يونس دا
'مرثيهّ د "ش" پھ پټۍ کښې ده ځکه تو د مصرعې وروس تورم
اوس به ئې ميزان ن 77 3 هت777 1
په کښې ٥ه نه شوه ليکلے نو پنځلس ترې نور هم کم کړئ. داسې به
دَ مصرعې اعداد ورول شی او دا به ترې ثابته شی چې رحمان بابا د
خوشحال بابا نه دوه کاله اګاهو وفات شوے وم.
خبره دلته نه ختمیږی دا وېنا هيڅوک هم په یقين نه شی
1 چې دَ مصرعې وړومے تورے چه دے چې اوکه 'چ په
دوېم صورت کښې به پینځه ور زیات شی او ٣٠۰۳ ھ به شی او په
درېم صورت کښې به ترې پنځه کم شی او ۱۰۹۳ به شی.
دې ضمن کښې د. زوړ ليک دود مطابق دَ تاريخ ګويۍ څو
قو دري: ای دغه فر سمکدستر: خپلې زمانې
دَ املا مطابق تاریخونه وکښل او که مونږ دَ کالونو دَ راوکښلو په
سلسله کښې دَ پروفېسر رشاداْ ز00 نو د زړو ټول
"تاریخونه به غلط کړو. |
دد عفد دو مت دو دږ
پشباب کښ نه ۱۰۹۸ ھ راوکښے دے. دا و ۸/٠ املا
۱.
سره سمه وليکلے شی نو دَ طاهر ومړ په شباب کښې پھه صرورت
کښې به نې 'ابجدی.ارزښت ۱١۱١ ھ شی او په دې شأن به دَ أئنده
موؤرخ دا هم ووائی چې خوشحال بابا د خپل مرګ نه دیارلس کاله پس
سن د :
)٢( خوشحال خان دَ خپلې رهايۍ تاریخ کښې چې دَ سيد مير
مور ته کوم کنځل کړی دی هغه مصرعه که دَ موجوده املا مطابق
ولیکو نو دَ رهايۍ تاریخ به ٠۰۹١ ھ راووځی ځکه چې دَ کر و
تالوربه وار ار 1 تصرځي اظر کټي ره ام ليکو
(۳) حافظ الملک. حافظ رحمت خان په کال ۱٨٨١ ھ کښې
شهادت موندلے دے او د دوی دَ شهادت کال له "خانا دل راشا )۱١(
نه ووځی. خو که دا الفاظ په موجوده املا کښې وليکلے شی نو خانه
دلې راشه" به ترې جوړ شی او دَ حافظ رحمت خان دَ شهادت کال به
٩٩ « ته ورسی. | 5
یونس دَ دې مرثیې په بار کښې دا هم یاد ساتل پکار دی
چې دَ تاریخ مصرعه (دَ ښاغلی رشاد په خیال کښې) په منځ کښې
بغېر ةَ څه 'اعلانه'" راغلې ده چې دَ تاریخ ګويۍ په تاریخ کښې بل
مثال نه لری. |
اوس نو چې دا تاریځخونه ٧١۱۸۱ ھ او ٧۱١۲۸ ھ) دواړه غلط
شو نو سوال دا پېدا کیږی چې دَ رحمان بابا د وفات صحيح تاریخ به.
څه وی له ښه مرغه دَ رحمان بابا دَ وفات دَ کال پھه ضمن کښې هم
دغسې یو دستاویزی ثبوت شته لکه چې دَ هغه دَ پېدائش دَ کال په
سلسله کښې ئې ذکر وشی.
٧ | ھ
د دستاویزی ثبوت دَ اخون ګدا په دوا کښې یوه
مرثيه ده چې هغه دَ قائم خان بنګش په پھ قتل وئیلې ده. )٤١٩١( ا -
مرثيه له دې شعره شروع کیږی: 1.
| قائم دورې و دور هم دوران لاړ
دَ ذلک په ګردش تار په تار ئې ځان لاړ
٠٤ شعرونو په دې مرثيه کښې له ډېرو ښو شعرونو نه صرف نظر
'کوم او دَ خپل مقصد سره متعلق ډوه شعرونه پېش کوم:
َ َ تاریخ حساب ئې "لغ العلئ "ده ھ
له دنیا پھ دا تاریخ بلند مکان لاړ
وکا ټوعل اوت قا
| له جهانه چي شاعر عبدالرحمان لاړ
بِلغ العلی" دَ دې مادۀ تاريخ حواله ښاغلی حبیبی مرحوم دَ اخون
ګدا د زمانې په باره کښې ورکړې ده.(١٤) او د ٢٧۷١ ھ کال ئې ترې
راوکښلے دے. هرکله چې حبیبی مرحوم دَ قائم خان په باره کښې دَ
مان هع ووو نرخمهني د لغ الغلى ته علس کاپ زار وسر
دے او مقطع کښې پټ رمز ته ئې خيال نه دخ شوے
قائم خان بنګشل فرځ آباد ریاست دوېم نواب. وھ چې دَ
خانظ امل رت عا دیر عری سف اللرخانیترد: د جنګ يه
نتیجه کښې بدایون سره نژدې په ٥١ ذی الحجه ٢١١١ ھ قتل شوے
وھ. د دھ دَ مرګ تاریخ دَ قائم بهیشت شد نه هم راووځی. څکه نو د
بلغ العلی دَ مادۀ تاريخ نه ٢م تاریخ راوکښل غلط دی. د اون
ګراد ينا پوسلمله دټې در لونادو هغه زوقه کرې روه چې د
٠۸
٨غ او ۱١١١ په سلسله کښې مو ولسته. قائم خان د ٢١١١ ھ
لوو ار میاشتې په پنخلسمه قتل شوے دے او چې دلته ئې
خبر راتللو نو خامخا به په ٢۱۹١ ه کي اراس وی. اخون ګنا
چې کومې مادې نه َ ٢۱۹۳ ھ تاريخ رااېستے دے هغې کښې دَ
الو ور ار -070س٧ ھ ھ -7
وړومے الف نه دے شمارلے شوے. پھ دې طريقه دا ماده بلغل علا
۹ چې لیکونکی ئې دَ ٢٩٧٩ ھ د کال دَ وروستۍ میاشتې واقعه د
۳ه د کال دَ وړومبۍ مياشتې ګڼلې ده او د مطلع رمز دا
ښئیی چې دَ قائم خان بنګش دَ دَ قتل واقعې نه اخون ګدا ته ته د شاغ
عبدالرحمان په ځائې دَ خپل ځان دَ قائم کېدو خيال راغلے دے. په
| دې لحاظ دَ رحمان بابا د وفات کال ٢١٧١ ھ ار فهو المطلوب.
. که داسې نه وی نو دَ قائم خان دَ قتل دَ ذکر او دَ دغه واقعې
د بیانولو نه پس دَ اخون ګدا لھ خوا د عبدالرحمان بابا د قائم
مقام کېدو دعوئ نور څه مطلب لری. دا درې واړه خبرې چې سره یو
ځائې کړو نو صفا مطلب ئې دا دے چې د اخون ګدا په خيال کښې دَ
۳و دَ کال درې لوئې واقعې دی يوه دَ قائم خان قتل. دوېمه د
رحمان بابا وفات او درېمه دَ رحمان باب و8 شاعرۍ کښې د
اخون ګدا دَ هغه قائم مقام او جانشین کېدل دی او چې دا هر څه
ومنو نو دَ رحمان بابا پھ باره کښې به اوس لږ پھ کلکه دا ووئيلے شو
چې د هری پېدائش په ۱۰۸۱ او وفات ئې په ۳ ھ کښې
شوے وھ. او داسې دَ رحمان بابا عمر دوه اتيا کالو ته ورسی. او د
هغه دَ دراز عمر په باره کښې دَ هغه دَ شللمر ن0 سا
٩
شی چې وائی ٌ
روو ړرها لواو ابا راستیه ..
حوالې
شش بعاومدا لون 42
٢ رط تاناننۍ دا دے:
اوس نوبت دَ شاه عالم دے
دور طبوز شه دګ اکليات ض )۸٨
خو پښتانه شعراء کښې صرف وړومبۍ مصرعه راغلې ده او هغه هم
غلطه یعنې په دې شکل اوس دَ شاه عالم نوبت دے"
٣ غړګه رحماننمبر ۱۹۸١ ص. ۵۵٥
.٤ پټه خزانه دوهم چاپ ص ٤١١
۵. غړګه رحمان نمبر ١۸٨۱.ء 'ص. ۵۹
کلیات دَ خوشحال بابا دوېم ایپیشن ص ۸١٩ او ۸٨۲
.د اشرف خان هجری دیوان قلمی او چاپی نسخې
ھ پښتانه شعراء لوم ټوک ص. نت دا
تاریخ هندوستان دَ شمس العلماء مولوی ذکا الله خان
ده جچه نل عه
٠۰ د حبیبی مرحوم اخبار ازاد افغانستان پېښور د ١٥ جون
۳. ګڼه.
.١
ړا
1
.۱٤
.۵٥
.٢
۱
غړګه رحمان نمبر ص ٠١.
حيات حافظط رحمت خان سید الطاف علی بریلوی
.نع المسلمين دَ ۰ک« مطابق ۱۹۱۳. چاپ ص ص
٩٢٢۸-٠۰
پښتانه شعرا. لومړے ټوک ص. ١٥١٣
عهد بنګش دَ مفتی ولی الله خېراباډی ص. ٢١١
دَ رحمان بابا کلیات ص. ٤١
( رحمان پوهنه رحمان ادبی جرګه پېښسور ).٢٣
۱١
کامل مرحوم او پټه خزانه
ما خپل کتاب پټه خزانه فی الميزان وړومبۍ خبرې داسې
شروع کړې وې:
ما چې د پټې خزانې په باره کښې وړومبۍ مقاله وليکله او
خپل ګران او محترم ملګری او استاذ نال وستمحنکان کاسل
مومند ته مې له چاأپ کېدو نه مخکښې واوروله نو هغوی هغو |
نتیجو سره دَ کل اتفاق اظهار وکړو چې ما ئې پخپله مقاله کښې ذکر
کړے وھ. له دې نه پس محترم کامل مرحوم پنځه کاله ژوندے وھ او
پټې خزانې پھ باره کښې ئې نه صرف زما رائې سره همېشه اتفاق
کړے دے بلکې څو ځله ئې دا اراده ظاهره کړې وه چې دَ پټې خزانې په
باره کښې خپل خیالات لږ نور وضاحت سره پښتون اولس ته پېش کړی
خو ١٩۱۹.ء لیک او بيا دَ هغوی رنځورتيا هغوی له فرصت ور نه
کړھ او دَ هغوی دا اراده پوره نه شوه" )١(
زما د دې اقتباس دَ نقل کولو نه پس چې ښاغلی زرین انځور
میعکلستلك کر وما کو اعرفات کی دی مطنرواکصا د
دےه: ھ ٍْ۰ ٍ
١ په تحقیقی لیکنو کښې هیڅ کله په داسې شفاهی حوالو (او
هغه هم دَ یو مرحوم لیکوال په باب) استناد نھه شی کېدلے...
١ که چرې مرحوم استاذ کامل مومند ته دَ پټې خزانې پھ باب
۱٢
څه شک پېدا شوے وھ او يا ئې د پټې خزانې پھ کوم اړخ د څه
ليکلو نيت لرلے نو خامخا به ئې ... ليکلے څرګند کړے وے او چاپ
و
اښ که صا ری تا مرك شتاشر كله "
هرک مهه اه کار رغ نان رر وخ اسي
ونیلی وو. ھ
علمی لیکنه سند غواړی اولھ سند او شهادت پرته بايد نور .٤5
څم و نه منل شی.
۵م تب اوس د هغه مرحوم استاذ په باب دَ داسې خبرو کول دَ علمی
)١( او تحقیقی لیکنې په ځولۍ کښې هیڅ کله نه شی ځائېدلے.
دا پنځو واړه نکتې ما هم دَ ښاغلی زرين انځور په الفاظو
کښې لیکلی دی خو املا مې ورلره داسې بدله کړې ده لکه چې
نال ماسصت ری #راعرما انث ر ملا نه ری
وه. ھ ٍ
.په دې پنځو واړو نکتور دَ تفصیلی بحث نه اګاهر زھله
ښاغلی زرین انځور نه دا پُښتنه کول غواړم چې دوی هم دغه
اعتراضونه دَ ښاغلی عبدالحئ حبیبی مرحوم په هغه دعوی ولې نه
کوی چې دَ پټې خزانې ةَ قلمی نسخې په باره کښې دَ علامه
عبدالعلی اخونزاده له وفاته پس ښاغلی حبیبی کړې ده او ما پرې په
'پټه خزانه فی المیزان" کښې مفصل بحث کړے دے.(۳) ځکه نو پکار
خو دا وو چې ما دا بحث په دې رالنډ کړے وے چې څه چې ستاسو
ځواب وی هم هغه زما ځراب دے. خو زھ دَ ښاغلی انځور د بنځو
۱٣۳
واړو نکتو نه دَ راوتونکې نتیجې مفصل ځواب ورکول غواړم او خدانې
پاک دې وکړی چې زما په ځواب د ښاغلی انځور او دَ هغوی دَ نورو
ملګریو تسلی وشی. اٍَُ1
زما په خیال کښې دَ پټې خزانې دَ چاپ کېدو نه پس په
وړومبی ځل کامل مرحوم د دې کتاب په یوه حصه تنقيد کړے وھ. دا
حصه دَ رحمان بابا دَ وفات دَ تاریخ سره متعلقه وه چې پټه خزانه ئې
٨ هجری بيانوی(١) او کامل مرحوم پرې داسې تنقید کوی:
کک شلا عبدالرحمن دَ ولادت او وفات دَ تاریخ په باره کښې
قسغنت شه د مشرو داښ نم وروي ٤
هجری او وفات په ٣١٨۱١ هجری کښې ليکلے دے. تر څو چې دَ وفات
دَ مبينه کال تعلق دے دَ دې دَ غلط کېدو ډېر قوی دليل موجود دے.
َ عبدالرحمان دیوان کښې دَ هريب اضر مخ صن تسا
عالم او دَ محمد اعظم دَ جنګ ذکر دے چې دَ اګرې او دولپور تر
منځه دَ جاجو په مېدان کښې په ٨١ ربيع الاول ١١١١ هجری (۱۸
جون ۷۰۷٧ء) شروع شوے او درې ورځې پس دَ شاه عالم په فتح
منتج شوے وھ. دَ ولادت دَ مبينه کال متعلق هم څو وئيلے نھه شو. د
وفات دَ کال دَ غلطېدو په وجه هغه هم مشکوک شی. پټه خزانه ص.
٣ (۵)
هر څو کو دَ وفات دَ کال دَ غلطېدو پھ وجه دَ ولادت دَ کال دَ
مشکوکېدو عقیده لرل دا نتیجه هم پېدا کولے شی چې د رحمان بابا
چې د پټې خزانې دَ مؤلف معاصر وھ دَ ولادت او وفات دَ کلونو د
دون ددم کر همکعر مره کش
۱٤
مر حوم عقیده کښې دومره توسیع نھ کوؤ ځکه چې وروستو به هم دغه
عقيده د هغوی په خپلو الفاظو کښې څرګنده شی.
تعرس وريا شي انا ترض دور کتاب يو
دې حاشیه ښاغلی عبدالحئ حبیبی مرحوم چې هغو ورځو کښې پېښور
کښې وھ یو جوابی مضمون ولیکلو چې دَ کامل مرحوم استنباط ئې
غلط وګڼلو او دا دلیل ئې پېش کړو چې دَ رحمان بابا پھه قصيده کښې
دا: |
شاه عالم اعظم وګوره چې ئې خسا کړ
| پھ خونونو واړه ملک دَ هندوستان
اشاره هغو جنګونو ته ده چې دَ دواړو وروپڼو تر مینځه واقع شوی
وو.(١ ) د دوی د دې مضمرن په ځواب کښې ښاغلی کامل مرحوم يوه
بله مقاله وليکله(۷) چې پکښې ئې دَ حبیبی مرحوم دَ بيان کړيو
واقعاتو او دلیلونو تشريح وکړه او دَ معتبرو اسنادو په بنا ئې په
تفصیل سره په دې بحث کړے وھ چې دَ دواړو وروېو (شاه عالم او
اعظم) په مینځ کښې دَ پلار په ژوند او نھ ترې پس بې دَ جاجو د
جنګ نه بل کوم جنګ شوے وھ.(۸) او له دغه پسه ښاغلی حبیبی
مرحوم څه ځراب ور نھ کړھ او دغسې ئې دَ رحمان بابا دَ وفات دَ کال
په سلسله کښې دَ پټې خزانې او خپله غلطی تسلیم کړه.
لکه چې مې مخکښې عرض کړے دے دا دلیل زھ دومره نه
اوږدوم خو کم از كم دا ترې ثابتوم چې کامل مرخوم دَ پچې خزانې ھ
روایت داسې نهھ ګڼلو چې زمونږ دَ افغانستان وروڼه ئې ګڼی. دې ضصمن
کښې دَ کامل مرحوم دَ کشاب رخسان ابا نورې حوالې هم پېش
٥د ١
کېدح شی چې دا تزې ثابتیږی چې هغوی پټه خزانه يو تاریخی
دستاویز نه بلکې افسانه او قصه ئې ګڼله.(١) او دا ئې عقيده :0
په پټه خزانه کښې نورې هم ځنې غلطې خبرې او ضعیف روايات د
هغه وخت او کسانو په باب لیکلی بیاموندھ شی چې دَ کتاب 'پټه
'خزانه دَ مؤلف دَ ژوند زمانې سره سم یا هغې ته ډېر نژدې وو. ٠٠١(
دَ پټې خزانې پھ موجودګۍ کښې چې کامل مرحوم وائی:
١ "هنندرو واومکرغیه ودي
معلوم چې په حېثیت دَ تاریخ قبول کړے شی. )١١( نو لم دې دا
نتیجه وکښلے شی چې کامل مرحوم پټه خزانه تاریخی کتاب نه ګڼی.
ما چې دَ 'پټه خزانهۀ فی الميزان دَ عنوان لاندې وړومبۍ
مقاله وليکله او کامل مرحوم ته مې واوروله نو پھه دغه سلسله کښې
موقعې يو ګواه ښاغلے سېف الرحمان سليم هم وھ چې دَ پښتو منلے
شاعر دے او دَ اولسی ادبی جرګې کشر سکتر هم پاتې شوے دنز
دھ دَ تحریری بيان متن دا دے. (املا ئې ما بدله کړې ده)
داسې واقعه شوې وه چې (زھ) قلندر مومند صاحب له
ورغلے وم او هغه سره مې ګپ لګولو نو هغه دَ ګپ موډ کښې نه وھ
ماته ئې وې چې په پټه خزانه مې يو تحقیقی مضمون ليکلے دے
هغه واوره بیا کامل صاحب له ځو چې هغوی ته هم دا مضمون واوروم.
ما ورته وې دوه ځله ستا مضمون نه شم اورېدلے ځه چې کامل صاحب
له ځو هلته به ئې واورم. دا کافی ده. ۰,1
کامل مرحوم بیمار وھ او خپل کور کښې وھ فلندر مومند
دغه مضمون واورولو. هغوی ډېر خوښ کړو او وې ئې چې ستا دَ دې
| ۱١١
: ٢١ تحقیق ستائینه کوم ډېر زیار دې کاږلے دے. 'سېف الرحمان سليم
وړا ٣
غا سا 0
خوقتو يور لول کو تب و211
تبصرې په دويم شطکسښى دساعلی مه صضره خترنښغامت هر
ملو ږو خبرې تائید وکړھ. هغھ ووې چې د
کامل صاحب ځائې ته ورغلے وم نو هغوی راته ووئيل چې قلندر
تاههو مھ او زما تنقید هم پرې
راروان د خو زھ به ئې َ پښتو په ځائې په فارسۍ کښې ليکم:
)۱۳(
هم دغسې ګران دوست او 0 لیکونکی ښاغلی سېف
الرحمان سید یو ګران لیک ماته ليکلے دے چې متعلقه حصه ئې زھ
ګرانو نُستونکیو ته پېش کوم:
اس اور وور عالا چې دا اعتراض کړے دے چې دَ ګران
رن و د اا خبره چې -ممکنک
"هاس لوو ور ووه
زھ عرض کوم چې زھ په دغه ورځو کښې په پښتو اکېډيمۍ ٍ ٍ
#هوږم :وهال اسا
دپارد لد ورون و مهل دد
مومند صاحب ليک او دستخط موجود وه
که دې ټولو شهادتونو ته ښاغ زرین انځور اوه هغوی
ملګری حتمی شهادت نه وائی نو اوس به زھ په دې سلسله کښې يو
۱٧
داسې شهادت پېش کړم چې هغه به دَ ښاغلی زرین انځور هغه ټولې
مطالبې پوره کوی چې هغه په خپله مقاله کښې پېش کړی دی.
کامل مرحوم دَ کراچۍ دَ انګرېزی اخبار ډان دپاره د مغلو
ورک ضر وولو وروما 7000
رهاوج ھت د رر بر دود رر
کوشش وکړھ خو کامیاب نھ شوم. دَ. کامل مرحوم د دوبے ری ذاکر
حسين اچې دَ کامل مرحوم د کتابونو انچارج وھ) نه مې هم څو څو
عهموا بک غو شستاب ری مدا فنص مکار اص
مدد د مد ره اس 2
مرل دلا پس کا کد خب اکا افتاك رلسترودش ال
مقاله یو داسې کس دَ کامل مرحوم له کاغذاتو نه تر لاسه کړې وه
چې د بې غراې پومسله کې نا شر یر ريت اتلان لتري.
خدائې کول چې دغه مقاله هم دَ هغه په وساطت فرنټئير پوسټ ته
ورسېده او د دغه اخبار پهھ شپږو قسطونو کښې چاپ شوه. له دغو
منالرعي غ رالات پېتن کرم ھ
.١ وړومبنے پښتون ليکونکے چې ير شاعر دے اود هغو د
شخصيت او شاعرۍ تاریځی اصلیت دو منګزه حده ههڅ شک
نه شی کېدے شيخ عیسئ مشوانی دے... چې دَ لوئې باچا شېر شاه
سوری معاصر وھ. )٤١١( أ
پټه خزانه اسير کروړ وړومبنے پښتو شاعر ګهی او چونکې
'کامل مرحوم شېخ عیسئ مشوانی وړومبنے شاعر ګهی نو ځکه کامل
مرحوم دَ پټې خزانې په روایت یقین نھ کوی. |
۱١۸
- دا خېرالبیان هغه کتاب دح چې مونږ ته تر اوسه پورې د
دریافت شوی نر وړومبنۍ نمونه پېش کوی او له دې سببه دَ هغه
(پیر روښان) په ټولو کتابونو کښې صرف دَ دې کتاب پھه وجه مونږ د
پښتو ادب دَ پېدائش. ارتقا او ودې دَ تاریخ پھ ضمن کښې ورسره
علاقه لرو.١١١) .
ةَ دې په مقابله کښې پټه خزانه ابو محمد هاشم سروانی
البستی وړومبنے نثر لیکونکے او دَ سالو وږمه وړومے دَ نشر کتاب
ګڼی نو دلته هم کامل مرحوم دَ پټې خزانې په روايت دَ شک اظهار
کړے دے.
۳. مصدقه تاريخ دَ معیار مطابق دَ شېغ عیسئ مشوانی نه
ار ۶ ند گت يي ٢٩1
َ کامل مرحوم دا عقیده هم دَ پټې خزانې سره مطابقت نه
خوری او ځکه وئیلے شو چې هغوی په دې سلسله کښې هم دَ پټې
7 ت - ٩٨ |
:. افغانستان کښې چاپ شوے کتاب پټه خزانه دَ شاعر
(رحمان بابا) دَ ولادت او وفات کلونه ١٤٤٧هجری ( ٣٣٣ ٢٠.٣٣)ء) او
٨هجری ورکوی. خو دَ دې کتاب سند ډېر مشکوک دے. )٧١۷(
دلته سند دَ ۸011601678۷ ترجمه شوې ده حالانکې دَ دې لفظ
ترجمه اصلیت هم کېدح شی. خو دلته هم دغه پکار وه خو ما دَ
اعتراض کونکيو دپاره دا لفظ سند وليکلو.
ورالد مکار یږ عر کو څرک د کانلنوخر په
باره کښې دا خيال لری چې دَ پټې خزانې پھ باره کښې دَ هغوی رائتې
١۹
زما له ښکاره کړې رائې نه بدله وه نو دا ذَ هغ د هو نا هم هغه
دی چې ما وئیلی دی او هغه دا چې هغوی دَ پټې خزانې پھ باره کښې
زما نتیجو سره کلی اتفاق ظاهر کړے وھ او هېڅ وخت ئې هم په دغه
رائې کښې ترمیم نه وھ کړےه.
17
:
په خزانه فی المیزان وړومبۍ خبرې ص. ۵
َ پټې خزانې ميزان رښتیا ميزان د»؟ محمد آاصف صمیيم او
زرین انځور ص ص ٧١.١١
ناکد اسا ص ضر ٠۹ انا اټ
۱٥۵٥٠١٧٤٤١ ٠٢
پټه خزانه دریم چاپ (اعکسی) ص ۵٥
خوشحال خان خټک دَ کامل مرحوم دَ ردو کتاب دَ ص ٠٠٤
حاشيه ْ: |
آزاد افغانستان پېښور ٥١ جون ٢١٩١ ء
هم دغه رساله ٠٢ اکتوبر ٤٥١٥٩١ ء |
تایا دوست محمد خان کامل مومند دويم چاپ ص
۹و
هم دغه کتاب ص ١ حاشيه )٢(
هم دغه کتاب ص ۹
هم دغه کتاب ص ٧١
ةَ ګل محمد بېتاب تکل پټه خزانه فی المیزان وړومے
01
.۱
.۵٥
.
..۷٧
7
قسط لیکوال پېښور پینځمه ګڼه جولائی ١٩٣٢ء
"2
کال ٢
4 ۹-77-؛ ې
فرانټئیر پوسټ دَ مئ ۸ تاریخ ګڼه ۱۹۹۳ ص ١٢ کالم ۹
(درې میاششنۍ کتابی سلسله 0 دوبمه ګڼه کونټه)
دد
د سو ادف -
ييسو اذب عصری ضصې
دَ کانفرنس د محترمو منتظمينو ارشاد دح چې زھ دې د
شرب قصري تقاضې دَ عنوان د لاندې خپلو خیالاتو څرګندونه
وکړم خو زما پھ خيال دا عنوان "پښتو ادب او عصری تقاضې" پکار
وھ ځکه چې دَ کانفرنس د منتظمينو له خوا غوره شوے عنوان
تکنیکی او تر ډېره حده خارجی مضمرات لری. دَ دې په مقابله کښې
کھ زما دا عرض کړے شوه عنوان مقرر کړے شوے وے نو شاید چې
دې عنوان لاندې ما په هغه ټولو ادبی مسائلو خپل خیالات څرګند
کړے وے چې نن په عالمی سطح دَ دنیا ټولو ژبو ته پېښ دی. ولې دَ
محترمو منتظمينو دا اصرار هم د چې مقاله دې ةَ موضوع په
چوکاټ کښې دننه وی ځکه نو دَ هغوی دَ ارشاد دَ احترام پهھ طور زھ
هم پھ هغه موضوع خپل خیالات وړاندې کوم چې هغوی تجویز کړې
ده.
اول خو به په دې خبره د محترمو منتظمينو نه معافی
غښتل ضروری دی چې ما په موضوع دَ څھ وئیلو نه اګاهو یو وړوے
غندې تمهید پېش کړھ او داسې مې مقاله َ موضوع دَ چوکاټ نه
خارجه کړه خو زما په خيال خپله مقاله د موضوع پھه چار دیوارۍ
کښې د راګېرولو دپاره دا ناګزیره وه.
د ادب عصری تقاضې بنیادی طور سره دریو موضوعاتو سره
۱١۷٢۲
غلن لرۍ دا مرطوعات لکونکى: ليکرته ار لکرنکی دی ارچي
هر لحاظ سره غور کوو نو هم دَ دېو درېو موضوعاتو په بدلون عصری
تقاضې بدلیږی رابدلیږی. ځکه نو زھ به هم خپله مقاله په بنیادی ډول
هم دېو موضوعاتو ته محدودوم او که نورې خبرې کوم نو دَ هغو
حېثیت بداا او اوی
د ادب لیکونکی. ليکناوۍ کی یو متساوی الاضلاع
مثلث دے چې هره ضلع ئې مساوی اهمیت لری او زھ که دَ دوی ذکر
یو بل پسې کوم نو دَ دې دا مطلب نه دے چې دا کسه :ود
اصيت تب و اديب چی ليک کوی تو د لستونکبو تقاصي د نظر
لاندې ساتی. د لٌستونکیو ذوق دَ خپل عصر دَ عمل او ردعمل په |
نتیجه کښې پېدا کیږی او ليک دَ دواړو تر منځه دَ رابطې بنياد وی او
که دَ اقلیدس هم هغه تشبيه جار وساتو نو ليک دَ دې متساوی
الاضلاع مشثلث قاعده وی.
پښتو زړه ژبه خو ده ولې له بده مرغه ترقی یافته ژبه نھ ده او
هم په دې وجه دَ دې ژبې لیکونکی. لیکونه او لستونکی له عصری
تقاضو سره سمون نه لری. او ځکه نو دَ دې مقصد دپاره به وړومے
داسې لیکونکی په کار وی چې ورته په عامه ژبه کښې پېشه ور
ليکونکي ودل دورغکه چ شوګيه فنکاران د ادوب د ترفن دپاره
منظم کوششونه نه شی کولے او که دَ ژبې مستقبل. دې شوقيه
لیکونکیو ته پرېښودے شه نو ژبه او ادب به په خپل ځائې پاتې شی. .
څرګنده او بالکل واضحه خبره ده چې پېشه ور لیکونکی په
هوا کښې نه شی پېدا کېدے. مونږ دَ هغو ټولو لویو او کلاسیکی
۱٧۳
لیکونکيو احسان مند يُو چې دَ شوقيه لیکونکیو په حېثیت نې زمونږ
ادب ته عظیمې بخښنې کړې دی خو د نننۍ عصر تقأضا دا ده چې د
ژبې د ترقۍ دپاره دې لیکونکی د يوې "پېشه ورې" طبقې په حبث
منظم شی. دا زمونږ د ادب وړومبۍ عصری تقاضا ده. |
د پېشه ور لیکونکيو دَ ضرورت اضافی وجوهات هم شته.
مثلا د پو کو په مزاج پوهېدل او د هغو د مزاج مطابق
تخلیقول دَ ادب دَ ترفۍ دپاره ضروری دی. دأ ١ کار 47 174
شی کوے ځکه چې دَ هغه په لستونکی هیڅ پوره نیمګړې نشته. له
دې له هم زیاته اهمه وجه دا ده چې نننی عصر کښې هیڅ يوه ژبه
داسې نھ شی پاتې کېدے چې دَ بلې ژبې خاص طور سره ترقی يافته
ژبې نه دَ موضوع یا دَ ليک شان پور وانھ خلی. پھ دې غرض يوه
طبقه داسې پېدا کېدل ضروری دی چې هغه دَ پښتو ادب او ژبې د پاره
دا کار کوی. که داسې ونو شو نو دوه نتیجې به نې پېدا کیږی. یا خو
به د اخد او پور دا کار اوپره لاسونو ته لاړ شی اه و ادب کښې به او
مه سنواد لاف فک اود اود
هم عصر لیکونکيو دَ اثر نه محرومه پاتې شی او صرف په هغو
بخلدادربه کرراو کړئچے )الس اباب مماڼ کښې به کيږی ار
داسې به د لستلو په مقابله کښې دَ اورېدلو فن زیاته ترقی وکړی.
َ پېشه ور لیکونکيو پېدا کولو یا پېدا کېدو دپاره ځنې
خبرې او شرائط ډېر ضروری: دی. کو هدمه ولد رر لر کي
ون پېشه ځان ساتلے شی. داسې نه لکه چې اوس لیکونکے دَ
خان ساتلو دپاره نورې پېشې اختيارو؛ یاه و بخښنې ادب ته کوی. بپسابه
٧١ ٤
د لیکونکی مشغله دَ هغه پېشه منی أو لکه څنګه چې نورې پېشې
ورو ورو دَ صنعت مقام حاصلوی داسې به ادب هم هم دغه مقام
حاصل: کړی چې دَ عصر يوه بله تقاضا به پوره شی.
د دېو حالاتو دَ پېدا کولو پھ غرض به دَ لیکونکيو د پېشه
ورې طبقې دپاره زاو کی و برمننت تررب بعنی لبق ار ځوانده
معاشره ضروری وی. دا خوانده معاشره تر هغه وخته نه شی پېنا
کېدے تر څو چې پښتو دَ مدرسې او دَ بازار ژبه نھ شی. زمونږ په
ګاونډی ۴٣ 18781١ پښتو عمودی ترقی نه ده کړې نو
افقی ترقی ئې محض او محض په دې وجه کړې ده چې دغه ملک
کښې پښتو د مدرسې او بازار ژبه ده.
د پښتو دپاره دا درجه حاصلول ډېر ضروری دی او دَ دی
مقصد دپاره يواځې په مختلفو سطحو دَ جدوجهد کولو ضرورت نه
دے بلکې دَ تحریر دَ ژبې دَ عام کولو دپاره دَ ليک دود دَ اصلاح
انتهائی زیات ضرورت دے. څومره دَ بدقسمتۍ خبره ده چې مونږ
دعوې خو دَ پښتو دَ ترقۍ کوو خو تر اوسه دا پلنه او خوره پښتونخوا
په لیک درد متفق نه شره. زما په خیال په یر ليک دود نه متفق
کیدل دومره خطرناکه خبره نه ده لکه چې تر څه نه څه حده متفق
عليه ليک دود کښې غلطۍ کول خطرناک دی. دا عصری تقاضا ډېر
اوږد تفصيل غواړی او څرګنده خبره ده چې په دومره لږ وخت کښې
ورته دَ دې مقالې دَ تورو هباعثر غندی مرن اشاره. کيدے شي 7
يوې خوانده معاشرې پھ موجودګۍ کښې به عصری تقاضې
بدلیږی او بیا به َ لیکونکی او اېونکي دواړو دپاره د لیک مسئله
٧١ ٥
راپيدا کږی. ليکونکی لرهڅه ليکل يو کاردی او استونکر په څرنګه
لیک خوښوی. دَ دې دارومدار د هغه وخت په ذوق باندې وی. خو د
دې ذوق دَ کن دپاره به دَ اخبارونو. رسالو او کتابونو ضرورت وی
او ذوق کښې د بدلون سره سره به دا تقاضې خامخا بدلیږی. خو اخر دَ
لنی سی دا عارايه له پرفغانه ورم كرل غراړۍ رما پو خيال په
۰٠ لستونکی د دوق د بهکر نکیل دپاره مليده دريغه د هغو کتابرنو
او مضمونونو ترجمې په پښتو کښې کول وی چې دَ دنا په نورو ژبو
کښې دَ کلاسیک درجه لری. که دَ نورو ژبو د شاعرۍ او فکشن دَ
هغو کتابونو ماهرانه ترجمې وکړے شی چې پرې نوبل انعامونه ورکړے
شری دی دوابو لر وخت کس به پښتانو استرنکی د تيا لم بهترين
ادبه مستفيډ شی. دَ دې سره سره که دَ هرې ژبې خاص طور سره دَ
جرمن. فرانسیسی. انګریزی» روسی» ترکی» چینی او نورو ترقی یافته
زو شاعرۍ. فکشن او تنقید پنګه پښتو ته رامنتقله شی نو پھ یوھ
ټوپ به پښتو هغه مقام حاصل کړی چې حاصلول ئې پکار دی او
داسې به په اسانۍ دَ عصری تقاضو ماؤنټ ايورسټ فتح کړھ شی ثۀ
پښتو ژبه زمونږ په سيمه یوه مستقله ادبی رساله چې
1 سره چاپ کيږی نه لری. د پښتو اکېپيمۍ او د پرېس
انفارمبشن دَ محکمې رسالې په شتو خو شته ولې دَ یو شان حالاتو
پھ وجه انتهائی بې قاعدګۍ سره چاپ کیږی. د ادبی رسالو او مجلو
له اهمیته انکار نه شی کېدے. ځکه چې دا یواځې دَ ادبی ذوق تخلیق
ته بلکې د دې ذوق مسلسل تربیت کوی او دَ دې سره سره ادب تل په
حرکت کښې ساتی. زمونږ ادب که نن لھ حرکته محروم دے نو لويه
۱١٧۳
'وجه ئې دَ ادبی مجلو نشتے دے ځکه نو کوم څیز چې دَ دنيا د هرادب
دپاره د نننی عصر تقاضا مته د دوبان هم اهمیت لری او
سترګې پټول ترې يو خورا لوئې حماقت دے. |
د يوې ژبې د ماضی دَ حال سره پېوستون او پھ دې پېوستون
دَ مستقبل عمارت جوړول دَ تنقید او تحقیق موضوع وی. دَ ادب دَ
نورو شعبو په شان په دې مېدان کښې هم هغه دَ شاعر خبره:
."یک حرف کاشکه بصد جا نوشته ايم
فر کر لا ضرو ون کارظ لووۍ انر نن ان
نو هغه هم لھ عصری تقاضو نه ډېره کمه ده. ضروری خبره دا ده چې
مونږ لھ سائنسی نقطۀ نظره په دې ډېره اهمه مسئله غور وکړو او دَ
سیاسی تاريخ سره شره د ری او دَ ادبیاتو واقعی او حقیقی تاريخ با
7 7 ت 7477 5
زیارونو پھ نتیجه کښې داسې حقائق او شواهد مخې ته راغلی دی چې
د هغور پھ وجه زاړھ ---7107 1 دی. ات حالات
دا تماضا کوی چې زلے کل او خاص طور سره راتلونکی پښتانه
نسلونه د قالسږ و تقلیدی روایاتو له ګمبته بچ کړلے شی. تاریخ او
تحقیق کښې لکه دَ ژوند دَ نورو حقائقو په شان یو څیز هم اخری او
متس ری تر کمزمر تو معقتر رھ ابیرملط اټ کړې
وی نو مونږ لره پرې تندے بوټول نه دی پکار او رښتیا کھ هر څومره
تراخھ وی قبلول ئې پکار دی. په دې طريقه به مونږ دَ دې قابل شو
'چې دَ خپل سیاسی او ادبی تاریخ ابتدا لھه صداقته وکړو او د شک او
ول وکوت دراو او | ْ"
۱٧٧
پښتو لکه چې مخکښې عرض وشه ډېره زړه ژبه ده خو مونږ .
ھ له له دې حقيقته انکار نه دی کول پکار چې بنيادی طور سره د پښتو
کلچر زبانی وھ. دَ دې زبانی کلچر مظاهره زمونږ په اولسی سندرو
کښې شوې ده. مونږ له په ډېر جرأت دَ دې ناکامۍ اقبال جرم کول
ېردنس 'پکاز دی چې . مونږ د احساس او شعور باوجود دا اولسی
راغنډې نه کړے شوې او په دې طريقه مو یوه لویۀ عصری تقاضا دَ
پښو دَ لاندې کړې ده. اوس هم ډېر تاخیر نھ دے شوے او هغه دَ سیند
په غاړه دَ چپو شمېرونکی په شان په تېرو غلطیو دَ ژړا 'په ځائې بیا
لم ره دا چپې شمېرل پکار دی. کی مونږ په غرو رغو او کېږدېو
کښې ورکېدونکې دا مرغلرې اوس هم راټولې کړې نو دَ خپل ادب ته
بنا 51061076 3 پرې مضبوطرلے او دا قيمتی خزانه له فنا کېدو |
1 محفوظولے شو ھ
د دېو ټولو تدابيرو دَ اختيارولو په نتيجه کښې به داسې
خامخا کیږی چې دَ یږ ېږ لو طقال تت ايا لديل ایر
به یو نوخ تدبیر پېدا کیږی او دَ یو عصری تقاضې پوره کول به بله
تقاضا راټوکوی. دَ مثال په طور دَ ادبی تاريخ دَ بشپړولو او تر اوسه
لیکلو تاریځونو باندې دَ پرای کگارا رو رسومناو رغ ورلن
په نتیجه کښې به زمونږ دَ ژبې لمن دَ خیالونو نه علاوه دَ توریو دَ
اضافې په . وجه هم ډکیږی. دا نوی توری به په ډکشنريو کښې
محفوظول ضروری وی نو لازمه خبره ده چې توریو د زياتېدو دا
عمل به هم مسلسل وی او دَ دې مسلسل عمل دپاره به په دغه مېدان
1 کښې دَ مسلسل تحقیق ضرورت پېښیږی. کار به زیاتیږی او دَ کړاؤ,
٧۷۸
محنت او زیار زیات ضرورت به پېدا کیږی او دا به ځان له خپلې
تقاضې هم پېدا کوی چې پوره کول به ئې پکار وی او کھ مونږ دېو
کارونو کښې له یوھ کاره هم بې پروائی وکړه نو دا مسلسل عمل به
خامخا دَ دائرې په منځ کښې دَ ماتولو باعث کيږی. ٢
هم دغسې ادبی رسألو. مجلو. کتابونو او اخبارونو دَ
چاپولو مسئله ده. په هغه سطح چې ما ورته اشاره وکړه دَ کار کولو
دپاره به دا ضروری وی چې دَ چاپولو دا موجوده طريقه بدله کړے شی.
چاپ موجوده طريقه دَ کاتبانو ةَ زیات شمېر تقاضا کوی. پښتو
کښې کاتبان هسې هم کم دی ولې ښه کاتبان خو بېخی کم دی. دَ
سرحد ذ بې شمېره ردو خرېړو اخبارونو لھ کبله هم دغه کاتبان ردو
او پښتو په یوھ وخت لیکی او نتیجه ئې دا ده چې دَ پښتو د خط
معیار ورځ په ورځ مخ په زوال دح که د اردو او انګریزۍ دَ چاپ
شوی کتاب دَ صفحې سره دَ پښتو یوه چاپ شوې صفحه دَ محدبی
ښیښې دَ لاندې کښېښوے شی نو پخپله به ثابته شی چې دَ پښتو
موجوده خط څومره کچه. بې اصوله او زوال پذير دے. دَ مطبوعاتی
موادو دَ زیاتی سره به دا مسئله نوره هم پېچیده کیږی بلکې زما په
تر خو اوس هم ډېره پېچيده ده ځکه چې مونږ ته پھ موجوده پېمانه د
کار کولو دپاره هم ښه کاتبان نه میسر کیږی نو چې دا کار زیات شی
نو بیا خو به کاتبان بېخی نه یافتیږی. -
زمونږ دَ مطبوعاتی صنعت له ټولو نه نازک مزاجه عنصر دا
کاتبان دی. په خپله خوښه خو دوی هیڅکله دې ته تيار نھه وی چې
ښه کار وکړی او کو فشار پرې واچولے شی نو لھ کاره انکار کوی او د
٨١٩
پښتو په ځائې ردو ته ترجيح ورکوی. لھ دې کبله دوی سره ګوزاره
ډېره ګرانه شوې ده. َ دې مشکلاتو دَ حل کولو دوه طريقې دی یا خو
دې دَ خوش نويسانو تعداد زیات کړے شی او یا دې لھ خوش نويسانو
نه پښتو ته نجات ورکړے شی.
٠" عرففرصاض يه قغداه کټلې اضافې کولو هم دوه طریقې
دی يا غردی ر بعر لبیک ابرت ورصرا زبات راع جڼ د بښتر
کاتبان دَ پښتو کار کولو ته دَ مالی محرکاتو ۱٩٧٥١٥٣٧٧٧٥5 له وجهې |
مجبور شی او که داسې کول دَ ځنو وجرهاتو له کبله ممکن نھ وی
نو بيا دوېمه طريقه 87 چې په حکومتی سطح دې يوه داسې اداره
قائمه کړهھ شی چې هغه خوش نویسان پېدا کول شروع کړی. دَ بې
روزګارۍ په وجه موجوده صورت حال کښې که دَ زده کړې په دوران
کښې داسې شاګردانو له وظيفه ورکول شروع کړے شی نو دا هيله
کېد-. شی چې په لږه مرده کښې به پو ګڼ شمېر کښې ښه کاتبان په
لاس راتلل شروع شی او په ښوه خط به دَ کتابونو او رسالو وغېره چاپ
کول اسان شی. 1
لېکن که په دې منصوبه د مسلسلو اخراجاتو له وجهې نا
قابل عمل ونه ګڼلے شی نو بيا ئې متبادل حل دا دے چې هډو دَ
کتابت دا طريقه دې ختم کړے شی ار دَ چاپ په مېدان کښې دَ راؤتلو
نوؤ طریقو نه دې استفاده وکړے شی. دَ مونو ټائپ او کمپیوټرائزډ
چاپ خانو دَ راوتلو سره دا کار ګران نه دے. ردو کښې د نوری
نستعلیق طريقه اوس اوس عامه شوې ده او ډېرو اخبارونو اوس دَ چاپ
کېدو دپاره دغه طريقه غوره ګڼلې ده. هم پهھ دغو خطوطو مونږ د
رد
پښتو دپاره هم دغه اسانۍ راوستے شو. کم دَ دې مقالې پھ سر کښې
َ ليک دود په باره کښې زما معروضات دَ توجه قابل وګڼلے شی او
مکانو و بر لکووررد راعته رهد کی تر دغه مشتولبی .درد نه
ديکعاپه2ور هرن اصا شش و يو نن
زمونږ تر منځۀ اختلاف بنيادی نه دے یو څو توری دی چې د هغور په
استعمال اختلاف دے. که دا ان یوو ټاتب
په مېدان کښې له جديدو سهولتونو نه کار اخستے شو.
مونږ ټول په دې متفق يُو چې دَ پښتو معاشرتی ژوند ډېر په
تېزۍ دَ بدلون له عمله ۳٥۴6655 تېريږی مونږ چرته په ورشينز
5٥٢ نظام کښې اوسو او چرته په فيوډلی معاشره کښې. ځنو ځٌنو
ځایونو کښې دا فیوډلی معاشره هم سرمايه دارانه از
کښې بدلیږی. یوه ډېره عجیبه ټوفه زمونږ معاشرې سره دا کیږی چې د
ورشيز ۳5٥٥٥ نظا م خلق شپه په شپه صنعتی علاقو کښې مېشته
شی او 'داسې د عمرانی تاریخ یوه داسې واقعه راپېښه شن چې دَ دنا
د 77 عالمانو پرې چرې غور هم نه دح کړے. دَ سوات دیر او
چترال دَ انتهائنی پس مانده کلیو خلق چې دَ مزدورۍ په تالاش کښې
کراچۍ ته ورسی نو دا معاشرتی انقلاب دومره ژر او تېز رفتار شی |
چې په خارج او داخل ئې د عمل او رد عمل په اسانه اندازه لګول ډېر
ګران شی. داسې صورت حال کښې زمونږ کلچر او دا کلچر سره سم '
زمونږ د ادب تقاضې چې څومره ژر بدلیږی. دَ هغې بدلون په باره
کښې دَ عمرانیاتو ماهرينو هډو تر اوسه څو اندازه نه ده کړې. که دا
ھ ۱٨۱
اصطلاحات به بدل شی او ډېر کلچری علامتونه به ختم شی .و داسې
ون به ډېر ژر راشی چې زمونږه شاعری او زمونږ ادب به دَ پښتنو
لسشتر نو دپاره ناقابل فهم شی.َ دې مشکل دَ حل پېدا کولو تقاضا
دا ده چې د پښتون کلچر دَ ټولو علامتونو دَ محفوظ کولو دپاره
ممکن کوششونه وکړےه شی او دا هله کېدح شی چې یو داسې میوزیم .
جوړ کړے شی چې هغه لٌستونکی اوس هم او آننده هم د خپلو کلچری
علاماتو په تفصیلاتو پوه کړھ شی
07
دغه دی چې ډېر په اختصار ئې ما ذکر وکړھ او چې هره تقاضا ئې
په خپل سن کت وېزي نورې د غور قابلې خبرې لری.
ٌَّ 1 ٠چ
د ارو هه سبف الرحمان سيد.
میاشتنۍ پښتو پښسٌو اکیډټمئ پېښور یونیورسټی )
۱۸٨٢۲
له .۱٠۹۹۰ نه څو کاله مخکښې چې په زېر بحث موضوع
ما یوه مقاله لیکلې وه او دغه مقاله په یوه رساله کښې چاپ شوې
هم وه خو له بده مرغه دَ رسالې نامه له ما هېره شوې وه او کومو
ملګریو نه چې ما پُښتنه کړې ده هغوی هم دې سلسله کښې دَ خپلې
'لاعلمۍ اظهار کړحے دے نو دَ موضوع دَ اهميت پېش نظر ما دا
ضروری وګڼله چې یو ځل بيا په دې موضوع خپل خیالات څرګند کړم
ځکه چې که زما ملګريو او دوستانو نه دا مقاله هبره ده نو عامو
لُستونکيو ته به څه ياده وی. بهرحال دَ خدائې پاک نه دَ تائید دعا سره
دا مقاله شروع کوم.
ماته یاد نه دی چې په وړومبی ځل دَ لیکلې مقالې عنوان
څم وھ خو زما ذهن کښې هغه وخت دوه عنوانونه وو. یو خو دا برنر
عنوان وھ او بل دَ خوشحال بابا یو شعر وھ. خو چونکې په دې نامه
7470077 7 - ----۹۹۹-7س75777 ٨570
کولو دپاره ما دا بل عنوان غوره وګڼلو. عنوان هر څه چې وھ الفاظ
هر څږ چې وو خو مطلب ئې هم دا وھ چې زھ ئې اوس خپلو ګرانو
لُستونکیو ته پېش کوم. که دې مقاله کښې پخوانۍ مقالې سره یو نیم
ځائې کښې اختلاف يا ځه اضافه وی نو زھ پرې دَ خپلو ګرانو
لستونکيو ته بېشګی معنرټ غواړم.
۱۸٨۳
ةَ اولسی ادبی جرګې په ورځو کښې زمونږ مشرانو او
همځولیو مستجاب مومند دَ خروشحال بابا مخالف دَ پښتانه دښمن
او د مغلو اېجنټ ګڼلو. دېو مشرانو او همخولیو کښې کاکاجی صنوبر
حسېن مومنذ. امیر حمزه خان شنواری. دوست محمد خان کامل,
عبدالحئ حبیبی (ځکه چې حبیبی صاحب هيچرې هم دَ دې خبرې
ښالت وا2۶ اف ککضش که نس اعتل که رل
محمد طوفان. همېش خليل. سېف الرحمان سليم» لطیف وهمی او راقم
الحروف شامل وو. (خدانې پاک دې مرحومین وبخښی او ژوندېو له
دې لوئې عمر ورکړی آمين.) د ري وو ماته راباد اتو ويډګه شی
چې نور هم وی چې مانه هېر شوی وی خو دَ دوی ټولو دا عقيده د
خوشحال بابا په دې شعر مبنی وه.
مستجاب مهمند کن چرګه دَ مغل دے
زھ خوشحال خټک خو باز يم ځائې مې غر(١)
دې شعر کښې دَ چرګه دَ مغل یو داسې ترکیب وھ چې دَ
مرغ دست موز سره معنوی شراکت لری ځکه نو ټول مشران او
ملګری په هغو معنو متفق وو چې بره ئې ذکر وشه او دَ دغو مشرانو
بل ماد د رل كول ایر ته يلکي ول شکرک ني
معنئ کوی. ھ
زھ حېران يم چې ةَ کامل مومند مرحوم غندې لوئې
خوشحال شناس دَ تاريخ مرصع دَ ايډټ کولو نه پس هم څنګه په دغو
معنو قانع پاتې شوے وھ خو بهر کېف ماته چې دَ دې شعر دَ نویو
معنو انکشاف کېدھ نو دغو مشرانو او همځولیو کښې اکثر په حق
۱٨٨ |
رسیدلی وو ځکه نو دَ دغو مشرانو معنې به اجتماعی ګڼو او زما دا
معنئ به کم و بېش انفرادی حېثیت لری.
زما معنئ دَ مشرانو د کړې معنې نه بالکل برعکس ده. زما
په خیال خوشحال بابا دې شعر کښې دَ مستجاب مومند مدمت نه
کوی بلکې دَ هغه سلامتیا ته َ خطرې خدشه ظاهروی. :تر کتوه
دې معلومه وی چې د خوشحال بابا پھ نظم او نشر کښې دَ ضنتتاټ
رف رموریرسمه ند کاود کر واو کي هه
هم نشته بلکې دَ مستجاب مومند دَ قتل نه پس په یوھ شعر کښې
مفغل ارګ و فدمت کي رای :
مستجاب غریب ئ ووژې په ظلم
| خوشحال منصب ئې واخست کوم ګناه دخ )٢(
خوشحال بابا او مستجاب مومند یو بل سره ډېر نژدې او اکثرو .
معاملاتو کښې هم خیال وو. دَ خېبر جنګ (١۸٠٣هجرۍ) کښې
دواړه یو شان دَ مغلو په مرسته کښې دَ پښتنو سره جنګیدلی وو.(۳
دواړه یو ځائې لھه خېبره دَ تاترې په لار راکوز شوی وو.(١) او
خوشحال بابا چې کور ته ورسېدھ نو هم دا مستجاب ئې صلاح
وواه لل قفا د كي ١٢٢ر رعصه او نا
01 زوئې اشرف خان مغلو ګرفتار
کړے وھ. دغسې ١ (هر څو که په مختلفو وجوهاتو وھ) دَ ارباب
مستجاب خان مومند زوئې ارباب محمد خان هم مغلو ګرفتار کړے
وھ. (۷) 15771
خوشحال بابا او مستجاب مومند دا هم خیالی او هم کاری
۱۸٨۵
تر دې محدوده نه وه بلکې دَ خوتعال باي د رافرۍ.(ساض) مطای
مستجاب وته مې پھ تهترو کښې ووې چې زور اور کار پېښ شه
ایعنې دَ محمد امین خان شکست) اشهررمشکسمرهر کر وھ
.ناقباحت فهم وھ دا ئې ووئیل چې ښه بيا به سره وکړو. (۸) له دې نه
مخکښې خوشحال بابا دا هم لیکی عالم سره درهم برهم شو دَ مغل
پښتانه سره اعتبار لاړ.(١) دَ مغلو او پښتنو ترمنځه د خېېر جنګ .
۸٨( داجیا په مه شي درمرهابې اعتباری پېدا شوې وه چې
خوشحال بابا ئې له یوھ ځله زیات ذکر کوی مثلا دَ فدائی خان دَ
راتلو: په ضمن کښې وائی بيا بادشاه (هغه یعنې فدائی خان) وباله
هندوستان لره روان شه دَ مغلو دَ پښتنو لويه نااعتباری شوې وه.
)٠١( او هم دَ دې نااعتبارۍ پېش نظر شاید چې خوشحال بابا دا
غښتل چې مستجاب مومند یو متفقه لائتحه عمل اختيار کړی او
ھ ځکه ئې صلاح مصلحت له راُْښتے وھ او عجیبه اتفاق دا دے چې هم
په دې موقع خوشحال بابا هغه قصيده وئیلې وه چې دا شعر ئې )خر
نه ھ
س 0 ۷
زھ خوشحال خټک خو باز یم ځائې مې غر )١١(
.دې پس منظر کښې صفا معلومیږی چې خوشحال بابا مغلو سره د |
خپلې تجربې په رڼا کښې دَ هغو دَ شديد رد عمل خدشه لرله او
چونکې دَ مستجاب مومند کلے کوټکے پېښور سره بالکل پېوست وھ
نو خوشحال بابا َ صوبه دار د مستقر سره دا قٌربت د مستجاب
مومند دَ سلامتیا دپاره خطره ګڼله. د دې په مقابله کښې خوشحال
۱١٨
بابا ځان نسبتاً محفوظ ګڼلو ځکه چې ځائې ئې غر وھ چې مغل ورته
په اسانه نهھ شو رسېدلے. د دې باوجود هم خوشحال بابا حفاظتی
اقداه ات کړی وو. خوړې ته ئې کوچ وکړھ(١۱) او چې هرکله مغلو
بللر دے نو دَ ډائرۍ (بیاض) مطابق که هرڅو مغلر بللم نه ورتلم
ورته مې ووئيل چې د ما اولس هم واقعه طلب دے چیرې به فساد وکا
داخپل ارلضښن بوا بطاربستها مندرل یم )۱۳(
| اوس به ګرانو نت کو ته معلومه شوې 17-4-0
بابا مستجاب مومند ته دَ مغلو چرګه وئيله نو مطلب ئې دا وھ چې
لکه څنګه دَ خپل انګڼ چرګه حلالول دَ هر چا دپاره اسان کار دے
دغسې مغلو ته دَ کوټلی دَ ارباب مستجاب نیول او وژل هم اسان دی.
او مستجاب مومند سره مغلو هم هغه سلوک وکړھ چې خوشحال باب
ئې یو کال اګاهو ۰۸۳١ ١ هحری ) کښې خدشه ظاهره کړې وه.
زما پھ خيال دَ دېو معروضاتو په رڼا کښې به به رال مت کی
مورکص لصفم وف فو رقصضور نل
کښې محض دَ دې شعر په بنا مستجاب مومند ته دَ مغلو وفادار او
پښتنو غدار وئيل یوه ډېره سنګينه غلطی ده او اميد دے چې په
برنیو کرښو کښې به دَ دې غلطۍ ازاله شوې وىی.
حوالې او حواشی
١ کليات ة کامل مرحوم ايډټ شوے وړومے چاپ (ادارۀ
٢ ابضاً ص. ۸٩
امیاشتنۍ مجله پښتو جولائی اګست ٢٠٠١ء پښښلتو اکېډیمی پېښور
۸٧
خوشحال خان خټک (أردو) د کامل مرحو ادار اشاعت
سرحد ص. ۱٣١۹
ايضاً ص. ٠٤١
1 تت ٣
دَ تفصيل دپاره 0070 ٠٢٠ ولول :
تاریخ مرصع دَ کامل مرحرم ايډټ کړےه ص. ٢ ٤٣٣
انشا ص. ٩٩٢ دا تورح شاید چې "ناعاقبت فهمٌ وی.
ايض ص. ٩٩٢ ھ
7-7 1
ان ص. ٩٩٢ کلیات کښې دَ دې شعر وړومبۍ مصرعه
داسې ده : د ورب تس قا
خوشحال خټک 1770 ٤٥
یونیورسټی)
٨۸٨
دوست محمد خان کامل مومند
یوه مطالعه
ښاغلے کامل دَ پښتو د هغو څو لیکونکيو نه یو دے چې اول
ځل ئې شعوری طور باندې دَ مقصدی ادب لیکلو تکل کړے دے بلکې
په دې وجه خو پښتو ادب ته دَ هغھ بخښنه نوره هم زیاته قیمتی ده
چې دھ دَ پښتو د دې نوی تحریک نظریاتی او تنظیمی قیادت کړے
د او زمونږ دَ کول نو نظری نربيت او ووزنه کړی 221
پس ته چې پښتو ادب کښې کوم نوی څیزونه راغلی دی دَ هغو ټولو د
خوبيو دپاره کھ مونږ یو کس ذمه وار وګڼو نو هغه به ښاغلے کامل
وی. ھ ھ | | |
دَ اولسی ادبی جرګې د مشر سکتر په حېثیت او د نوی ادبی .
نهضت دَ قائد په حېثیت کامل دَ پښتو ادب هره شعبه متأثره کړې ده.
غزل مزاج کښې دَ نوې زمانې سره دَ چلېدو دپاره مناسبه
تبدیلی راوستل ډېره ضروری وه لېکن دَ دې تبديلۍ ذکر چې څومره
اسان دے دومره بلکې دَ دې نه زیاته دَ دې تبديلۍ عملی کول ګران
دی. د غزل مزاج کښې تبدیلی به ادبی روایت خامخا متأثر کوی دا
دومره لوئې 85٤ دے چې صرف هغه لیکونکی ئې اخستے شی چې
پخپلې فن کارۍ او دَ فن په پختګۍ ئې اعتماد وی. ښاغلی کامل په
یواځې ځان دَ غزل مزاج کښې دَ تبدیلۍ دا تجربه شروع کړه. او دَ
٨۹٩
کامل خان دا تجربه زمونږ روایت جوړ شو.
د غزل دا روایت نن زمونږ ډَ ادب ډېره قیمتی سرمايه ده. دَ
غزل په اسلوب. کښې دَ مقصد ګډون او د دې غرض دپاره دَ ټولو
استعارو او دَ تشبيهاتو نوې معنې متعینول او ورسره ورسره نوی نوی
اصطلاحات او تلمیحات جوړول دومره لوئې کار وھ چې: دَ یو فرد دَ
وس نه بهر دے. دا دومره لوئې کار کامل خان یواځې نه وھ کړے
لېکن پھ دې ټول تحریک کښې دَ هغه حصه دومره لويه او دومره
اهمه ده چې دَ ادبی تاريخ دَ طالب علم سترګې بيا بيا په هغه
پرپوځی. . | :
1 ةَ غزل سره سره په نظم کښې هم کامل خان دغه روایت
راننوېستلو دَ کامل خان دَ اثر دَ لاندې پښتنو لیکونکيو شعوری طور
سره نظم کښې دَ نوؤ موضوعاتو تلاش شروع کړو خو دَ ادبی تاريخ
طالب علم ته دا خبره ډېره محسوسیږی چې ښاغلی کامل خان دَ نظم
په مېدان کښې دَ پښتنو لیکونکیو هغه شان رهنمائی نه ده کړې لکه
چې دَ غزل او دَ نثر په سلسله کښې ئې کړې ده. دَ دې وجه عین طبعی
ده. د کامل خان مېلان شاعرۍ کښې صرف غزل ته دے او دغه وجه ھ
ده چې هغه نظم ته پوره توجه نم ده ورکړې ولې دَ اولسی ادبی جرګې
په تنقیدی ټولنو کښې پېش شویو نظمونو باندې د دوی تنقيد دَ نظم
شاعرانو ته ةَ صحی لارې نشاندهی خامخا کړې ده. دَ نر پھ مېدان
کښې دَ کامل خان بخښنه ډېره عظیمه ده. ښاغلی کامل په وړومبی
ځل پښتو ته د تکل صنف منتقل کړو. او په دې صنف کښې تاتره
او 'کاکاجی" غندې عظيم تکلونه ئې وليکل. دَ تکل نه علاوه دَ
د
کلاسیکی شاعرانو َ مجموعو په مقدمو کښې ئې نوې زاویې راپېلا
کړې. دَ کامل نه اګاهو پښتو تنقید یا خو بالکل نھ وھ او که څه نه
څم وھ نو هغه هم دَ توصیف او دَ تنقیص نه علاره هیڅ نه وھ. کامل
پھ خپلو تنقیدی مقالو کښې توازن قائم وساتلو او پھ وړومبی ځل نې
پښتو تنقید دَ نوؤ معيارونو سره متعارف کړو.
0و اوس
د چې دوی ئې ابتدا وکړه. دَ کامل نه اول پښتنو لیکونکيو ته
ضرورت نه وھ پېښ شوے چې فلسفيانه فکر 0
ځائې ورکړی. نو ځکه زمونږ نر کښې د وړو وړو جملو او ساده ھ
ترکیبونو دور وھ خو چې کامل دَ منظم او مسلسل فلسفيانه تحریر
ابتدا وکړه نو هغه ته دا ضرورت پېښ شه چې وړې وړې جملې پریږدی
او َ موضوع مطابق َ مسلسل فکر په مسلسلو جملو کښې اظهار
وکړی. دا ليک شان پښتو کښې بالکل نوے وھ. نو ځکه ځنې خلقو ته
عجیبه غندې ښکاره شو. نه صرف دا بلکې ځنې خلقو ئې مخالفت
هم وکړو. ورال ودد وړ اور لړ بي
رحقعص فده کنا کر لی تار
د "قبول عام "دا سند دې لیک شان ته ځکه حاصل شو چې بغېر دَ دې
نه د مسلسل فکر اظهار ناممکن دے.
ةَ تاریخ په لړ کښې هم دَ کامل خدمات دَ هېرولو نه دی
ردو کښې دَ خوشحال بابا په ژوند او فن د یو عظیم کتاب دَ ليکلو نه '
پس کامل په پښتو کښې هم دَ رحمان باباء سکندر خان خټک. نواز
خپټک او علی خان په حقله ډېرې درنې تاریخځی مقالې لیکلی دی. دَ
۱١
بو ټولو مقالو 5 نُستلو نه پس لٌستونکی ته ظاهریږی چې د کامل
انداز بیان او رویه ذۀ یو صحيح مؤرځ 0 د هم عصرو مؤرځيینو غندی
هغه نه متعصب دے اونو 0۳ ٧٧٧5٧۴ کامل خان زمونږ دَ
کلاسیکی ادب او دَ جدید ادب تر منځه پول دح چې یو طرف ته ترې
خوشحال بابا روایات دی او بل خوا ته دَ نوی ادب مقصدی تجربې
دی او په دې اعتبار کامل خان یو عهد آفرین شخصیت دے.
(هفته وار هېواد پښتو پېښور)
دا
٢م ۴
| پو د هراوس در دی
وضاحتونه ضروری ګڼم. اول خو دا خبره سپینول پکار دی چې مونږ په
ادبی اصطلاح کښې اسا بو لعف مف کسص۹ :در ادمنا رواد
چې هکله مونږ دا هود اټ ونژو سار کی انتصاازز
نو َ یو مخصوص دور ادب ترې مراد اخلو. ځکه نو دَ نن دَ نظم نه
زمونږ مقصد دَ هغه ټول دور نظم دے چې د خپل ماهیت او مافیت له
اعتباره دَ اوسنی دور سره تعلق لری. دې خصوصیت کښې ځنې ډېر
زاړھ نظمونه دَ نوی دور په نظمونو کښې حسابېدے شی او ځنې ډېر
پر ود ادو نوا د
تعریفه خارج شی. خو سره د دې به هم زما کوشش وی چې زھ د نن
سبا ةَ نظم په باره کښې دَ خپل علم سره سم موضوعات او زمانه
خصوصيات او خپل عهد سره را یو ځائې کړم. | |
یو بل وضاحت دا هم ضروری خر رګرز کص رت د :
نظم په باره کښې دَ خپلو معروضاتو دَ پېش کولو فرمائش شوے دے
نو ځکه که زھ دَ نظم دَ لیکونکیو شاعرانو ذکر ونھ کړم نو دَ ګيلې
ځائې به نھ وی. دا خبره هم په خپل ځائې ډېر اهمیت لری چې په
پښتو کښې دَ نظم لیکونکی دَ شمیر په لحاظ دومره ډېر دی چې په
درمره لږ وخت کښې دَ ټولو احاطه کول ناممکن دی او که دَ چا نوم
٣۳
10101 موو طحنفظعر وی دل
ورکول وی. ځکه نو زما کوشش به دا وی چې زھ دَ شکایت دأ موقع
ههو پېدا نه کړم. ثږ
هدې ښش کړلے رطامت زا ې د چي که زط د چا لو نظم
نه حواله پېش نه کړم نو دا کوتاهی دې هم ماته راوبخښلے شی. ٢
اوس به راشو دَ موضوع په حقله معروضاتو ته: پښتو ته نظم
له ډېرې پخوانۍ زمانې راسې راننوتے دے. خو زمونږ نظم هم زمونږ د
ګاونډی ملکونو دَ ةَ نظمونو په شان پھ هغو اصنافو کښې دے چې یا
اخومونږ د عغربۍ 'او فارسۍ نه پښتو کښې داخل کړی وو لکه قصيده.
مشنوی» تر کي بند ترجيع بند وغېره او یا بيا دا نظمونه دَ اولسی
شاعرۍ په اصنافو کښې وو لکه چاربېته. نيمکۍ» لوبې او بګتۍ
زا ھ ھ
ھ زمونږ د نن سبا ادب کښې د نظم دا دواړه شکله تقريباً تقريبً
'ختم شوی دی. زمونږ دَ نن سبا نظم دَ مغربی نظم نه دَ ترتيب او
ترکیب په لحاظ ډېر زیات متأثره دے. موضوعات ئې هم تر ډېره "٢ 1
حده لھ مغربی نظمه اخستی دی. زمونږ په شاعرۍ کښې مغربی نظم .
دَ انګرېزۍ په ذريعه داخل و دے. د پېرنګیانو دَ راکللو .سه
انګرېزی او بيا خاص طور سره دَ يونيورسټۍ په سطح تعلیم کښې
. انګرېزی ادب چې عام شه نو زمونږ په هغو شاعرانو چې کالجونو
کښې ئې سبق وئیلو ډېر زیات اثر وکړھ او ځنې نوې شاعرانه
تکنيکونه زمونږ شاعرۍ ته راننوتل. دَ مال په طور څوارلس مصرعه
ایز نظم سانېټ چې په مشرقی ژبو کښې چا نه پېژندلو. زمونږ .
۱٩٤
شاعرۍ کښې رواج بياموندلو. او اوس ئې تقريباً هر هغه للستونکے
پېژنی چې دَ پښتو دَ شلمې صدۍ دَ شاعرۍ سره دلچسپی لری. هم
دغسې دَ انګرېزۍ شاعرۍ دَ يو بل اسلوب سپنسېرين سټېنزا حال
دے. داسې بندونه لرونکی شاعری هم اول اول پښتو ته د دې صدۍ په
وړومبۍ نیمايۍ کښې راغله. |
خو دَ نظم عام ساخت چې دَ نن سبا ټول شاعران ئې دَ ٢ ٠
خيالاتو دَ اظهار دَ ذريعې په طور استعمالوی هم دَ انګرېزۍ دَ 0085
نه دَ تأثر پھه نتیجه کښې پښتو سره متعارف شوه دے. پښتو کښې دَ
بندونو دا شاعری له شلمې ې ٣ نه مخکښې نه وه. مخمسات او
مات وغېره خو زمونږ ډېر زاړھ اصناف دی خو دَ څلورو څلورو او
درېو درېو کله زیاتو کله کمو بندونو شاعری زمونږ په ژبه کښې نه وه.
زمونږ د شلمې صدۍ شاعرانو کښې دَ وړومبی دور شاعرانو پھه دې
تکنیک دَ طالب علم په حېثیت دَ پوهې حاصلولو نه پس په دې کښې
شاعری شروع کړه او لھ دوی نه پس ته شاعرانو د متخصصینو په
خطبی د ديزي شاقرۍ د مطالعې نه پس په دېو اصنافو کښې
پخه وېنا وکړه. ھ
: هم دغه شان نظم دَ ايتدا فقفواضدره مره رل
او کلائمکس ته دَ رسولو نه پس ختمول هم دَ انګرېزۍ شاعرۍ نه
مونږ زده کړھ او زمونږ ډېرو ښو شاعرانو پکښې کامیابې تجربې
وکړې. زمونږ په زړه شاعرۍ کښې دَ موضوع په لحاظ دَ نظمونو د
نومونو اېښولو روایت موجود وھ خو دَ انګرېزۍ شاعرۍ په تتبع
کښې دَ زا اود کلاتمکسر له اعپتاره نظمونو له نومونه ورکول هم
۱١ ٥
مونږ لھ انګرېزۍ زده کړی دی.
دَ اصنافر په سلسله کښې لھ ټولو نه زیاته اهمه اخستنه
مونږ دَ ازاد نظم کړې ده. انګرېزۍ کښې ازاد نظم سوونو کلونو زاړھ
وات لیاررخورکد ساد رغه کټ لود دی
خو داسې ښکاری چې هر کله زمونږ په ژبو کښې لس سېلابيزه
مصرعه ممکنه نه ده نو ځکه مشرقی ژبو کښې ازاد نظم په دې فرق
خپل کړےه شوے دے چې که انګرېزۍ کښې دَ ازاد نظم تعریف دا
کېدے شی چې هغه نظم چې په پنځه رکنیز الس سېلابیز) بخر کښې
قافيې له انزاله بغېر وليکلے شی نو پھ مشرقی ژبو کښې ئې شاید
تعریف دا دے چې هغه بې قافيې نظم چې هره مصرعه ئې یا دَ زورلی
یا نازورلی سېلابه شروع کیږی يعنې که یو نظم کښې وړومبۍ کرښه د
زورلی سېلابه شروع شی نو بيا به ئې هره مصرعه هم دغسې له
زورلی سېلابه شروع کیږی او هم دا شان که یو نظم داسې مصرعې نه
شروع شی چې وړومے سېلاب ئې نازورلے وی نو بيا به ئې د هرې
ۍیلروزان ھ مصرعې وړومے سېلاب نازورلے وی او دغسې دَ زورلی یا
سېلابونو دا ترتیب به یو شان وى.
لم ټولو نه اخر کښې چې مونږ له بهره کوم صنف اخستےر دے
هغه دَ جاپانی شاعرۍ صنف هائيکو دے چې لکه دَ پنجابۍ د
ماهيا درې مصرعې لری. زمونږ ځنو زلمیو لیکونکيو پښتو ته دا
دنت دا وردغوداظ کړے دے خو رښتيا خبره دا ده چې دا صنف
په پښتو کښې دَ رواج موندلو دپاره ډېر وخت. لويه پخته کاری او د
ډېرو پخو او لویو لیکونکيو سرپرستی غواړی.
تقد
نن سبا نظم کښې چې دَ موضوعاتو له اعتباره کومه
تبدیلی اؤ جدت ښکاری هغه ډېر لوئې اهمیت لری. دَ پښتو دَ پخوانی
نظم یو څو تړلی موضوعات وو. ستائنه. هجو. مسظطر ظصیسه ار
٢ ٣ حکایت. که ځنې شاعرانو له تخيله کار اشد وصانو و
فطرت مناظر ئې خپلو نظمونو کښې را یو ځانې کړی دی او بس. خو د
نن شا نظر کښی د مفاضرې مسائل:3 دې مساثلر په وجه ينا
شوے دړد او بيا د دې دړد علاج هم ډېر په فن کارانه طريقه ښکاره
کړے شون دے او څومره چې دا کار په مهارت او فنکارۍ شوے دے
دو مره ئې لیکونکے شاعر لوئې او د اولس خوښ وی. په دې لحاظ
نظم لیکونکیو نه صرف دَ نظمونو معیار اوچت کړے دے بلکې د
اولس د ذوق معیار ئې هم ښائسته کړھ ده ١
| َ خپلې معاشرې نه علاوه دَ نننی نظم لیکونکے دَ غم جانان
اظهار هم دَ غم دوران پھ پېرایه کښې کوی داسې یو ډېر ښکلے رومانی
طرز زمونږ ادب ته راننوتے ره چي ورځ په ورځ مخ په ترقۍ دے. .
نننے نظم ليکونکے يواځې خپلې مسئلې په خپلې شاعرۍ
یې دې راايي کړی ولکې په رې وا الم يل خبلې
مسئلې ګڼی او داسې ئې ښکاره کوی لکه چې دا هر څه په دھ
تمریږی. دا مشترک دړد هغه دَ اېشیاء افریقې او لاطینی امريکې دَ
مخحکوم او مظلوم اولس دپاره محسوسوی چې دَ انسان دَ لاسه دَ انسان
3 استحصال دَ لوئې جرم ښکار دی او دَ خپلې قومی ازادۍ به
جدوجهد کښې مصروف دی. ھ
د هم دغه رجحان په نتیجه کښې پښتنو لیکونکيو د مارشل
۱٧
لا هر وکن لو صن کله نای اول ووو
'ازادۍ د انسانی شرف دَ حصول د جدوجهد دپاره اقشعمال کړې ده
بلکې پھ دغو واړو دورونو کښې دَ ډکټېټر شپ برخلاف د اولس
جدوجهد کښې ئې د داو ازمائشونه ګاللی او تکلیفونه ئې تېر
کړی دی. او دا زمونږ دَ نظم لیکونکیو شاعرانو لھ ټولو نوخ رنګ او
۱٨
هجری که امیر:
"يټه خزانه فې المیزان کښې چې ما ة: هواد دَ ٠
څرګندونې په سلسله کښې دَ پخوانيو شاعرانو دةَ شعرونو حوالې
ورکولې نو د امیر د شعرونو او ټپو نه مخکښې مې دا تمهیدی خبره
کړې وه چې دا شاعر چې دَ ورکې خزانې مؤلف ئې په غلطۍ امیر
خان هجری ګڼپی د دیارلسمې دي شاعر وص )١( په يه خزانه
فی المیزان" ةَ نکته چینۍ په لړ کښې چې د ورکې خزانې مؤلف دې
ځائې ته رارسېدلے دے نو وائی: ۱
د شاعر په وړومبی ځل راقم الحروف پھ ورکه خزانه دوېم
نز مطرغه ۰٠ء کښې معرفی کړھ دےه... ةَ پټې خزانې د
حقيقت نه مخالف(؟) د امیر خان هجری په باره کښې هم دَ خپلې
رائې اختلاف ښودلے دے او حسب عادت لو دغه حقيقته انکار کوی
چې ګنی دا شاعر "هجری" تخلص نه کوی خو اصلیت دَ دغه رائې
رغ کن فد څل غوو و هر کاما رش عصر و 2و
کښې به دَ شاعر د څو غزلونو پھ دغو مقطعو اکتفا وکړو:
ستا دَ هجر تندې واخستم دلمره
امیر خان هجری پھ وصل کړه سېراب
چې امیر هجری دَ عشق بدلې وائی
پاس په سر ئې په هوا ژاړی مرغونه )٢(
۹٩ ثږ
ول ار لیکونکی د څو په ځائې صرف دوه
مقطعې راوړی دې او په یو کښې هم ' 'هجری' تخلص په ځانې نه
دے استعمال شوے. وړومبۍ مقطع په اصل دیوان کښې داسې ده:
ستا د هجر تندې واخستم دلېره
7 تت تت ؛اا1|
777-7 کونک نت ار
تحریف کړے دے ځکه چې په موجوده صورت کښې ئې هغه وزن نه
شو برابرولے حالانکې دا مقطع داسې بهتر وه:
ستا د هجر تندې واخستم دلبره
| ما امیر هجری په وصل کړه سېراب
ځکه چې وړومبۍ مصرعه کښې دَ 'واخستم دَ واحد متکلم صورت
سره په دوېمه مصرعه کښې هم دَ واحد متکلم ضمیر پکار وھ اود |
رتود سا ودل در
ضرورته وھ او دا دَ تول پارسنګ" لیکونکی د عادت سره سم يو
نکال تعرف وم
لکه چې 00 عرض وشو دواړو ۰ کښې هجری
بل و ده شوے او که تخلص دَ شاعر دَ نوم پھ ځائې یو
بل اختيار کړی نوم ته وائی نو دَ امیر پھ هغو دواړو دیوانونو کښې
چې پښتو اکېډيمۍ کښې پراتھ دی یوه مقطع کښې هم دَ هجری نوم
نم دے استعمال شوے بلکې زما دَ شمېر مطابق تقريباً دواړو دیوانونو
کښې ٠٤٩٨١ غزلې .دی چې پکښې ٠٥٥١ غزلې مقطعې لری. بې
مقطعې غزلې پکښې ٥١ دی او پھ ټول دیوان کښې دَ مقطعو شمېر
ْ:
۷ دے. دېو مقطعو کښې ٧٤٨١ مقطعو کښې تخلص امیر
استعمال شوخ دے او امیر هجری پکښې ۸۰ ځله راغلے دے. د غزلو
نه علاوه پھ دیوانونو کښې رباعیات. مربع» مخمس؛» مسدس؛ معشر
'او نور نظمونه هم شته چې پکښې ١١١ ځل امیر او صرف څلور ځله
امير هجری راغلے دے. له دې شمېره دا صفا ښکاری چې په دواړو .
دیوانونو کښې تقريباً ۳٣ ځل امیر او ٤٨ ځل امیر هجری ليکلے
شو- دے. اوس ګران لشترنکی دې خپله اندازه ولګوی چې یوه مقطع
کي هم هجری دَ تخلص په حېثيت نه دے راغلے نو دا وېنا به دَ
"تول پارسنګ لیکونکی د سرزورۍ نه بغپر نور څه وی چې دَ امیر
تخلص هجری وھ.
ٍ هجری امیر دَ صفت په طور دَ مهجور په معنو کښې
استمهالوي اود يوصت د داسې اص وشاه ور رشا رنه
شعر پوهه طعدکوقمهو د سو اوت
تخلص په طور استعمال شوے دے.
َ امیر په دواړو دیوانونو َ کتاب نوم دیوان امير ليکلے
شوے دے. ذ دوېم دیوان پھ اخری پاڼه په پښتو او انګرېزۍ کښې دَ
'دیوان امیر خان" الفاظ لیکلی شوی دی. نو کھ هجری دَ امیر تخلص
اوعانو د یو ځل خو به چا دَ "دیوان هجری" یا "دیوان امیر هجری یا
آدیوان امیر خان هجری په لفظونو کښې ورته اشاره کړې وه. هم
دغعسی 5 23۱٥00٥ ۳٣5٣٣) ٧۱۵٣١٠56۲) 015 (١ ٥٩١ || ٥٥٥5 0۴٥٥٥ 8115١ د
برطانوی جزائرو په لائبرېریو کښې دَ پښتو قلمۍ کتابونو فهرست)
کښې په ١٠١ نمبر دَ دیوان نوم دیوان امیر خان یاد کړے شوے دے
٠٢٢
او دَ کتاب مرتب یو ځل هم ورته هجری نه دی وئیلی. فهرست کښې د .
کتاب ترقیمه داسې لیکلې شوې ده:
تمت تمام شد این کتاب مستتاب(؟) ديوان امیر 7 ولد
شهنواز خان محمود زے مسمئ بر امیر بحری" )٤٤(
ھ پمه دې ترقيمه الو نه کېدح شی. اول خو دا چې دَ
ترقیمه لیکونکی نوم نشته چې دا پته ترې ولګی چې علمی معيار ئې
څه وھ؟ دوېم دا چې دَ امز هجری په ځائې دَ امیر بحری لیکل هم
ډېر شکونه پېدا کوی. درېمه دا چې دَ امیر بحری نوم د امیر خان ة |
پلار شهنواز خان محمودزی نوم سره لير شوے دے. او اخری دا ١ چې
دا ترقیمه چې په اصل کتاب کښې شته نو پۀ پښتو اکېډيمۍ کښې د دې
غوعئف ار همسرهادګوو له ار هو
وی نو کېدے شی چې دَ ورکې خزانې د لیکونکی غندې دَ ترقیمې
لیکونکے هم دَ غلط فهمۍ ښکار شوے وی. دَ ورکې خزانې د چاپ /
کېدو نه پس دَ امیر نوم که هر چا "هجری" اخستے وی نو څرګنده خبره
.ده چې هغه به دَ ورکې خزانې دَ ګمراه کن بيان نه متأثره شوے وی
لېکن دَ خوشحالۍ خبره دا ده چې زمونږ عالمه طبقه له دغه بيانه
متأثره شوې نه ده. دَ مثال په طور دَ ورکې خزانې نه یو کال پس چې
په اپرېل ١٩٩۱ء کښې قاضی عبدالحليم اثر خپل کتاب تېر هېر
شاعران" چاپ کړو نو امیر ئې د 'امیر خان" او "أامیر" پھ نامه ياد
کړے دے. او یو ځل ئې هم ورته . هج ری نو دے وئيل. دا خبره هم د
هېرولو نه ده چې دَ قاضی عبدالعحليم اثر افغانی مرحوم دا کتاب
پښتو اکېډيمۍ چاپ کړے دے چې هغه وټ پکښې دَ ژبې لوئی لوئۍ
٢.٢
عالمان موجود وو او هغوی دَ اثر مرحوم دې تحقيق سره هيڅ اختلاف
نھ دح کړے. دَ اثر صاحب دا تحقيق دومره اهم ګر شوه دا چې
ښاغلی صديق الله خان رښتين ئې هم نوټس اخستے دے. دوی وائی:
. "5 ورکې خزانې مؤلف) د امير خان له نامھ سره د هجری
تخلص هم راوړے دے مګر ښاغلی اثر ورته بيا هيڅ اشاره نه ده
کړې. (۵) ار له دې نه پس هم هغه نتیجې ته رسېدلے دح چې
مخکښې ذکر شوه یعنې دا چې کېدے شی چې امیر خان دَ خپل وطن
او خپلو یارانو په یاد دغه تخلص په ځان اېښے وی. (۹) لکه چې
مخکښې تفصیل تېر شه امیر صرف ٤٨ ځل ځان سره دَ هجری صفت
7 ؛-ط-ظ7 ۹7282757 97--- -ظ-777د77
یاران رایاد شوی وی خو دا بالکل نه شی کېدے چې دَ ۸٨ واره دَ
امیر 'هجری" د ترکیب نه مونږ دا نتیجه وباسو چې هجری د هغه
تخلص رھ.
اخی علمی نګارش چې پکښې دَ امير خان ذکر راغلے دے
فرهنګ زبان و ادبیات پښتو دے. دې فرهنګ کښې دَ امیر خان په
نامه دَ دوؤ شاعرانو او دَ امیر په نامه دَ دربېو شاعرانو ذکر شوے
دے. ژمونږ زېر بحث سره د متعلق شاعر امیر خان ذکر داسې شوے
دے: ثږ
'امیر خان اجداد امیر خان در لالپوره ننګرهار میزيستند و
در عصر اعلئ حضرت احمد شاه کبیر (۱۱۸۹-- ):١١١ ھ ق)
رهسپار پشاور و در زيا مسکون شدند. امیر به عشیره علی زئی
طائفه حسن خېل قوم مومند نسبت داشت. در طريقت پابند طريقه
٢٣٢
قادریه و تا سال ۱٢۹١ هق در قید حیات وو او ان دیوان
است. اشعارش مضامین عشقی و تصوفی را در بردارد.( )۷
دلته دا شاعر دوه ځل دَ امیر خان په نامه او یو ځل دَ امیر
په نامه یاد شوے دے خو دَ هجری په نوم ئې ذکر نھ دے شوے. او دا
محض اتفاق نه دے بلکې دَ فرهنګ دَ لیکونکی دَ تحقیق نتيجه ده.
ةَ دېو ټولو حقائقو په رڼا کښې دا دوه خبرې صفا ثابتیږی. وړومبۍ دا
چې دَ امیر یا امیر خان تخلص هجری قطعاً نه وھ او بله دا چې په
دې دعوئ کښې زھ یواځې نه يم بلکې دَ لر او بر عالمان او
مستشرقين هم هغه خبره کوی چې زھ ئې کوم او دَ ورکې خزانې
مؤلف او د تول پارسنګ لیکرنکے په خپل موقف کښې بالکل تنها
دع او هیڅ یو ملګرے نه لری. ھ
افزی میاشتتۍ کتاى نطبله مركه مردانا
ةَ يوې رائې مطابق دَ املا پحقله دَ باړه ګلۍ دَ سیمینار
فېصلو زمونږ مشکلات تر څه حده کم کړی خو دی ولې ختم کړی ئې
نه دی. ځکه پکار ده چې په دې مسئله نور هم غور وکړے شی او دا
سلسله دې تر هغه وخته جاری وساتلے شی چې مونږ يوې نتیجې ته
ورسو. زما په خیال له ټولو نه اهمه مسئله د 'ھ" ده ځکه چې په دې
باب له دَ باړه ګلۍ د سیمینار فېصله کونکی بیخی چپ پاتې شوی دی
حالانکې پکار دا وو چې دَ مفصل بحث نه پس ته ئې په دې حقله څے
فېصله ارومرو کړے وے. بهرحال زھ له هم دغه ځايه د دې بحث ابتنا
کر
'ھ څو نوے تورے نه دے .(لکه چې دَ ځنو عالبانو خبال
دع) بلکې پښتو کښې دا تورے د کلمې په سر (لکه هېڅ. و هم)
او مینځ (لکه بهر» نهرء زهر) کښې باقاعده اواز لری. دَ کلمې اخر
ند نروک تت وورصنو رن
چې دَ یو مخصوص غږ دپازه چې دَ 'ه ةَ پاسه د '.' په ليک يعنې
په دوه توریو مستعمل وھ. مونږ دا شکل غوره وګڼلو. دَ یو بیل غږ دَ
پاره یو بيل تورے وضع کول هم داسې ضروری وو لکه چې دَ نورو
اوازونو دپاره عالمانو ضروری ګڼلی دی ځکه چې که دَ کاتب یا پروف
ربډر په غلطۍ دَ ه دَ پاسه . ونھ ليکلے شی نو معنئ کښې فرق
راځی. دَ مشثال پھ طور له او لۀ. ته او ته. زړه او زړۀ. وه او وۀ. هغه او
٠٢٥
هغۀ. ده او دۀ. او داسې نور بې شمېره کلمات دَ یو همزه په غېر
موجردګۍ کښې خپلې معنې بدلوی. دَ ه نه د . پرېوتل څه
غېرحقیقی خطره نه ده بلکې هره ورځ بې شمېره داسې غلطۍ زمونږ
ٍ لور دَ مثال په طور به زھ د پښتو اکېډیمۍ د نوې املا
په باره کښې دَ باړه ګلۍ دَ فېصلو تفصیل ته اشاره وکړم چې دَ پښتو
دَ نوې املا په نامه چاپ شوی دی. دَ دې کتاب په وړومبۍ صفحه
دولسو پوره کرښو او درې نيم ګړیو کرښو کښې چې میزان ئې په
مشکله دیارلس کرښې جوړیږی نهه ځله په استعمال شوے دے او یو
ځل هم د ه وباښود يه و2 ے نه دے ليکلے شوے. )١( حالانکې
دَ یولسمې فېصلې دَ لاندې په په هغو ټکيو کښې شامل ګپلے. شوے
دخ چې همزه به ورسره لګی. (۲) دې فېصله کښې دا وېنا هم غلطه
ده چې دَ افغانستان او عسوئتلی پښتونخوا په دې خبره اتفاق راغاے
دے چې زړۀ. ښۀء په ته دَ مخکښې په شان ادلته هم دَ په په اق
حعوشنته)د و دنانيه لکوږ ۳٣ وو لفظونو کښې یو لفظ
به هم بیان شوے دے چې هیچرې متنازعه نه وھ او نھ پرې چا چرې
"." لیکلې ده. بله غلطی دا هم ده چې افغانستان په خپلو املائی
فېصلو کښې له دې نه مختلفه فېصله کړې ده دَ ۱٢٣١ هش دَ سنبلې
په اتم ۳۰٣ اګست ).۱۹۷١ دا واضحه فېصله شوې وه چې زه. ته ده
به بې همزه ليکلے شی. )٤( اوس نه یو خبر چې دَ سیمينار دې
الو فرطاد 1 ورن ای کر نر او افغانستان
متفقه فېصله وئیلې شوې ده.
ال د پاسه سر په فارسۍ ژبه کښې هم رواج لری خو هلته
اد ادا
ئې اواز او استعمال له پښتو نه دومره مختلف دے چې که بل څه
دليل نو وے نو هم په دې وجه د ه دَ پاسه په پښتو کښې
استعمالول نھ وو پکار. فارسۍ کښې دَ د د پاسه . د اضافت او
صفت په معنو کښې پکاریږی لکه خانۀ خدا. يا تختۀ سياه. هرکله
چې فارسی دَ افغانستان دوېمه ژبه ده نو ځکه فارسی ویونکيو او پښتو
ورو هوو مهد اه مدعلايکه کرق.
سی اصضک هرون ار سرک وه دارني
پمھ شان دَ دې توری په ادا کولو مجبور وی. داسې به دَ ماشومانو او
اې رو دا مشکلات پېدا کیږی.
هم دغه مشکلات به په يره بله وجه هم پېدا کیږی. پښتو
کښې په و او ی هم همزه استعمالیږی خو دغو دواړو ځایونو کښې
ئې اواز بیل بیل شان دے او ځکه خارجی زده کونکيو او دَ ابتدائنی
چماغتونو. شاګرهائئ کښې به د ه د پاسه ة ء بدل اواز خامخا
پرېشانی پېدا کوی.د و د پاسه د .د «لعکدوږ ودک یم
7 ھت تت 1
فارسۍ کښې د 'هٌ یائې مجهول او یائې معروف دَ پاسه د .
استعمال په پښتو کښې د ' ٠ دبانه و هره د استضال نه و پر بل
رنګ هم فرق لری. د پستو الفاطو کېټې 3د ه دَ پاسه دَ تغل
هیڅ سېلابی تبدیلی نه پېدا کوی بلکې دَ همزه په وجه سېلاب
جوړیږی. د دې بربمجکس فارسۍ کښې همزه په نظم او نشثر کښې یو
سېلاب زیاتوی. دَ مال بو طور دا اعد نظر لاتدق وساتئ:
۲۷۰
٢ به زمين نارسيده مې پرسد
ل٢ ۸٨ ٢7
َ یائې مجهول دَ پاسه دَ همزه اواز په دې مصرعه کښې وځیرئ.
دادککانکار مرومان بدنار
پھ یائې معروف دَ همره اواز دپاره پھ دې مصرعه غور وکړئ:
هر که پيدا می شود از دور پندرام توئی
ګرانو عمتر کو به اندازه لګولی وی چې هه ے اوی کښې همزه
یو سېلاب زیاتوی خو پښتو کښې داسې نه وی بلکې لکه څنګه چې .
مخکښې عرض وشه همزه چې دَ هر حرف نه پس راشی نو یو سېلاب
جوړ شی. د و دپاره مې دَ مثال ضرورت ځکه ونو ګڼلو چې عام طور
سره د : "نه پس یائې بل اشفعالری لکه ولرک عمان وغېره ِ
یائې مجهول بيان تېر شم.
یو تور چې په یو ځائې کښې یو اواز پھ بل ځائې کښې بل
اواز ورکوی نر له استعمال نه ئې ترک غوره دے. ځکه نو په ه باندې
مره اجول؛ اننتونکی مشکلات زیاتوی او پکار ده چې لٌستونکی سره
دا زياتے ونھ کړے شی. بیا خاص طور سره پھ داسې صورت کښې چې
2٢ وکل شى لم مړا مفکل ششنرۍ که الشباسښ ينا
کوی او نم اواز »٢ي نزو نا د
اواز دپاره اختيار کړے شی
د ځنو عالمانو زو چې 'ھ د پښتو تورےه نه دے
حالانکې دغو عالمانو کښې ځنې چې د خپلو نومونو مختصر شکل
لیکی نو ده په ځائې ئې ۳ لیکی. یو اعتراض دا هم کیږی چې
را
'ھ دَ هندۍ تورے دح او دې ضمن کښې دَ چصجرسنګو پھه طنزيه
8 خپلې دعوې ثبوت پېش کوی. ھ دَ هائې هوز یو شکل دے
چې خالص دَ عربۍ تور دے او قرآن کریم کښې ئې دومره استعمال
شوے دے چې د سورت فاتحه په اووھ أیتونو کښې درې ځل دا تور
راغ دے. زما یو خوږ دوست دا یو خندنے اعتراض هم کوی چې دَ
"نه د "ھٌ شکل ښائسته نه ښکاری. دَ دې اعتراض پھ حقله ښاغلی .
ُستونکی پخپله فېصله کولے شی ځکه چې که ذاتی خوښه او ناخوښه
دليل وګلے شی نو دَ چا به الف نه وی خوښ چې نيغ ولاړ دے او
چاته به "'ب ملاسته ښکاری. او داسې به د پټۍ ټول توری وکږلے شی .
او دَ تهجی ټول حروف به دَ ذاتی ناخوښې ښکار شی او مونږ به داسې
حروف پېدا کولو ته مجبور شو چې هر چا ته ښائسته ښکاری چې
تقريباً یوه ناممکن خبره ده. ھ
اوس زھ د و د پاسه د همزه دَ استعمال دَ هغو مشکلاتو
تفصیل بيانوم چې ما ئې مخکښې ذکر کړھ دے. داسې استغمال
زمونږ په شاعرۍ کښې دا مشکل پېدا کوی چې قافيه غلطوی. د
داسې استعمال دَ مثال پھ طور به زھ ځنې شعرونه پېش کړم. وړومے
مثال ئې دَ خوشحال بابا هغه غزل دے چې مطلع ئې داسې ده: ٍ
چې دا هسې بې نیازی کوې دا ښۀ کړ؟
زھ به نور یاران پېدا کړم تۀ به څۀ کړ (۵)
د غزل یو شعر لا دع ھ
زما زړۀ ورځنې صبر وۀ چې ګنګ دے :
نن زما طوطا يو څو خبرې وکړ )۹١(
د
(ما دانسته د کلیات املا استعمال کړې ده چې للستونکی د قافيو د
' غلط په سلسله کښې زما په دلیل پوه شی.)
ثږ دې غزل نورې قانیې لېمۀ. تۀ. تلۀ, او اودۀ. وغبره دی.
شکوو ددد د 0227 2 و
که دا شعرونه په ھ ليکلے شوے وے نو په لاندې لیکلی صورت
کښې به ئې قافيه بالکل درسته وه:
چې دا هسې بې نیازی کوې دا ښھ کړې؟
زھ به نور یاران پېدا کړم ته به څھ کړې؟
زما زړھ ورځنې صبر وھ چې ګونګ دے
نن زما طوطا یو څو خبرې وھ کړې
او داسې به دَ غزل نورو قانیو لېمه. تله او اودھ سره سمې شوې وے.
ةَ کلیات املا کښې يره بله مطلع:
څۀ دَ بدو ژغ وۀ چې ماښام راباند وشۀ
تندر وۀ یا توپ وۀ پرې مې تخنې تخنې زړۀ شۀ( ۷)
دې غزل نورې قانیې اودۀ. مړۀء اوبۀ. و کلیيات کښې ليک ے
شوی دی چې دَ مطلعې دَ دوېمې مصرعې سره سمون نه خوری که
مطلم داسې ليکلے شوے وے:
| څه دَ بدو ژغ وھ چې ماښام راباندې وھ شے
تندر وھ یا توپ وھ پرې مې تخنې تخنې زړھ شه
او ټولې قافيې هم په دې شکل په . ۷ 'یعنې اودھ؛ مړھ به ته
ليکلے شوې وے نو په قافِيه اعتراض نه شه کېدے.
ةَ کلیات په املا کښې يره بله مطلع وځیرئ:
٢٢۰
پۀ کاتۀ کاتۀ مي ښترګي په ته شي
)۸( چې خبر دې دَ راتلو راباندې وشی
دې غزل نورې قافیې نۀء واتۀء ښۀء وغېره دی چې دَ مطلع دَ دوېمې
مصرغې سره سمې نه دی البته که دا شعرونه هم ھ سره ليکلے
شوے وے نو دَ مطلع دوېمه مصرعه به:
چې خبر دې دَ راتله راباندې وھ شی
و او دغسې ټولې قانیې نه . راته. او ښه وغېره به لو
برابرې شوې وےه.
دَ ښوه تمه نه» که سره دَ وھ قافيه زمونږ په مشنویانو کښې
ډېر پھ کثرت سره موندے شی. زھ ئې د رحمت داوی دَ لېلئ مجنون
له مشنوی نه مثالونه پېش کوم:
زما له لاسه بدې وسوه
رامعلوم چې نیکی نۀ سوه
لاس مې شل بدې مې وکړه
)۹( اوس دعا کړم لاس مې ښۀ کړه
پښتون هم خوښ باندې زړۀ کا
)۱٠١( او دعاو ماته وکا
په دې شکل کښې وسوه؛ نۀ سوه» وکړه» ښۀ کړه» زړۀ کاء وکا قانیې
غلطوی. که دَ دیو متبادل صورت کښې چې . 'لھ سره ليکلے وے:
- زما له لاسه بدې وھ شره
را معلوم چې نیکی نھ شوه
١٢١۱
لاس مې شل بدی مې وھ کړه
اوس دعا کړه لاس مې ښھ کړه
پښتون هم خوښ باندې زړھ کا
او دعاو ماته وھ کا
"نو قافيې به بالکل صحيح وے.
عیسئ اخون زاده د پښتو یو آولسی شاعر تېر شوے دے چې
جم ډارمسټېټر هار و بهار کښې ئې دَ کلام ډېرې نمونې ورکړے شوی
و د دھ یو شعر دے:
اې ظالمې ظلم مۀ کړه
ھ ما سره خبرې وکړه ( )١١۱(
اد مۀ کړه او 'وکړه" قافیې سے نه خوری. دَ دې په ځائې که
دا شعر داسې وليکلے شی:
اے ظالمې ظلم مه کړه
ما سره خبرې وھ کړه
نو قافِيه به ئې درسته شی. |
محمد دین تېلی دَ نوښار د چاربېتې ډېر لوئی شاعر تېر .
نو هري د د ری د په چاپ شوی شکل کښې
پېش کوم:
| روح مې له تنه ځی روان دے
چې خدائې کوی هغه به وکاند
واړه اختیار مې دَ اناد دے
راسره بد کوی که ښۀ کاند
كثگ 1 ١٢٢
دې چاربېته کښې ته کال اوه وینو په قافیه کښې
اسقعغمال شری وۍ ار داسیۍ د کانه ټولې مصرعې لکه راتلهۀ. کاته.
وغېره هم په دغه قافيه کښې استعمال شوی دی چې دَ قانفیې په علم
پوه خلق به ئې هیچرې سمې ونه ګڼی. دَ دې په ځائې که دَ چاربېتې
سر او نورې متعلقه مصرعې په ھ وليکلے شی نو قافيه ئې
درستیږی لکه:
روح مې له تنه ځی روان ده
چې خدائې کوی هغه به وھ کاندې
واړه اختيار مې د جانان دے
راسره بد کوی که ښوه كاندې
دَ قَافِيودَ دېو غلطيو احساس نورو عالمانو او کاتبانو ته هم
شوے دے ځکه نو هغوی دَ و په ځائې له لک مل واه
وګورئ دَ خوشحال بابا د کلیات دا شعرونه:
هغه یار راشخه واي ونو
هیڅ مې نۀ زده کۀ همېش راسره وۀ ولاړ )۱١(
په خطا باندې عطا په طاعث قهر | |
چې په وهم فهم نۀ وی هغه وه کړ )٤١(
رعشتاداری دل وار ٍ
په تعجيل ئ سلام وه کړ
بخ ونارت ين کر 37
راشه ته هم صبر وه کړه
تسلا خپله دَ زړه کړه )٢١(
٢٢
خو دَ و ھ" په ځائې "وه" استعمالول ځکه غلط دی چې "وه" که اُردو
کښې (د هغه په معنئ) او کم و زیات دغه اواز ورکوی نو وی به خو
پښتو کښې وه دَ مؤنث صيغه ده. او مذکر ئې وھ دے.
اوس به دا بحث رالنه کړو پښتو کښې یو داسّې اواز د چې
هغه نن سبا دو اوا ةَ پاسه پھ همزه (ء) ليکلے شی. دَ دې غږ دَ
پاره کھ یو تورے پېدا شی چې زمونږ مشکل حل کوی نو پکار دی
چې مونږ ئې قبول کړو. مونږ د دې مقصد دپاره - پکاروو ځکه چې
دا تورھ پښتو کښې شته خو هیڅ کار ترې نھه شی اخستے. که زما دې
تجویز سره څوک اتفاق نھ کوی نو هغوی دې دَ دې غږ دپاره متبادل
تورے. تجویز کړی بيا به پرې بحث وکړو چې زمونږ مشکلات ئې کم
کړل کو زیات.
(نوټ .د مقاله د محترم قلندر مومند صاحب مرحوم اخری مقاله ده. چې د
ښت و اکنډيمۍ یو مجله ببنننټو جرلائنی اګښت ٣ ۰ء کښی د هغوی د ونات
. -- ٢
نه پس چاپ شوې .ده).
حوالې
:
١ پښتو نوې املا ص. َ .١
۹ اص اصض ٢
۲٥٢٤٢ اشا ص ض ٣
٢١ لیکزوالی املااوانشاة ګل باجچاالفت ص ٤6
٧٧١۷ د خوشحال بابا کلیات ص. .۵
هم جچه نل ع
٢٢
ان
٣٢٢ او ٩١٢ ايضاً ص ص
۳۳٣ ٣٣١ ايض ص ص
۵۸ ارخنت داوی لېلئ مجنون ص
۵ انتاقږ
٤٤١ دَ پنستونه .! هار وبهار ص.
٨٢ وینو جام دَ ا لم خټک ص.
۱١١١ ةَ خوشحال بابا کلیات ص.
٠2 انا
۲١ ځ /٤٩أآا
لېلئ مجنون ص. ۳٣ ب
ايض ص. ١١١ ب
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11